Жаңа əліпби негізіндегі қазақ тілі емлесінің ережелері Қазақ тілі əліпбиін кириллицадан латын графикасына көшіру туралы Қазақстан Республикасы Президентінің 2017 жылы 26 қазандағы 569 Жарлығына сәйкес бекітілген жаңа əліпби бойынша əзірленді
Жаңа әліпби негізіндегі қазақ тілі емлесінің ережелері
Қазақ тілі әліпбиін кириллицадан латын графикасына көшіру туралы Қазақстан Республикасы Президентінің 2017 жылғы 26 қазандағы №569 Жарлығына сәйкес жаңа әліпби бойынша әзірленген емле ережелері бекітілді.
Жаңа әліпби негізіндегі қазақ тілі емлесінің ережелері (бұдан әрі — Ереже) — латын графикасындағы қазақ әліпбиі бойынша дұрыс жазуды айқындайтын, құқықтық күші бар құжат. Сонымен бірге бұл ереже латыннегізді жаңа әліпби бойынша қазақ тілінің орфографиялық нормаларын тұрақтандырып, сауатты жазу мәдениетін қалыптастыратын негізгі нормативтік қағидалар жүйесі болып саналады.
Ережені әзірлеуде ескерілген тілдік заңдылықтар
Ережеде ұлттық тілдің жазу мәдениетімен тікелей байланысты негізгі заңдылықтар мен ерекшеліктер басшылыққа алынды. Атап айтқанда:
- тілдің жалғамалылығы;
- тілдің ықшамдалуы;
- тіл дыбыстарының үндестігі;
- дауыссыздардың өзара үйлесімділігі және басқа да заңдылықтар.
Негізгі қағидалар мен қолданылған принциптер
Ереженің негізгі ұстанымы ретінде фонематикалық принцип басшылыққа алынды. Сонымен қатар қазақ әдеби тілінің лексикалық құрамындағы көне және кірме қабаттардың кейбір түрлерінің емлесіне қатысты дәстүрлі және фонетикалық принциптер қолданылды. Ал төл сөздердің күрделі түрлерін жазуда морфологиялық принцип те ескерілді.
Ережеде қамтылған негізгі нормалар
Әріптердің жазылу нормасы
Латын негізді әліпби бойынша қазақ тілі дыбыстарының мәнін білдіретін әріптердің үндестік пен үйлестікке сай жазылу нормалары көрсетілді.
Жуан/жіңішке жазылым және қосымшалар
Сөздерді бірыңғай жуан немесе жіңішке жазу қағидасы және соған сәйкес қосымшалардың жуан не жіңішке түрде жалғану үлгілері берілді.
Қосар дыбыстарды таңбалау
Қосар дыбыстарды (ұу, үу, ый, ій) дара әріппен (у, и) белгілеудің үлгісі ұсынылды.
Емлесі қиын сөздер
Қазақ әдеби тіліндегі емлесі қиын сөздердің орфографиялану ерекшеліктері нақты көрсетілді.
Жаңа әліпбиде жоқ әріптердің баламасы
Латыннегізді жаңа әліпбиде жоқ ё, й, ц, щ, э, ю, я, ь, ъ әріптерінің жазылу баламалары берілді.
Кірме сөздерге қосымша жалғау тәртібі
Бейүндес буынды кірме сөздерге қосымшалардың жалғану және орфографиялану тәртібі айқындалды.
Шеттілдік сөздер және күрделі атаулар
Шеттілдік сөздердің орфографиялану үлгілері ұсынылды. Сонымен қатар біріккен, кіріккен, тіркесті және қос сөздердің емлесі, бас әріппен жазылатын атаулардың жазылуы, сондай-ақ тасымал тәртібі көрсетілді.
Қорытынды мәні
Бұл Ереже латын графикасындағы қазақ жазуының бірізді нормаларын айқындап, орфографиялық тұрақтылықты қамтамасыз етуге және сауатты жазу мәдениетін орнықтыруға бағытталған.