Өсімдіктер тіршілігіне судың маңызы
Су — тіршіліктің негізі
Су адамның өмірі үшін ғана емес, өсімдіктер мен жануарлардың тіршілігі үшін де аса маңызды. Су болмаса, өсімдік өспейді, жануар да, адам да ұзақ уақыт өмір сүре алмайды. Су табиғатқа көрік беріп, өзен-көл жағасын демалыс орнына айналдырады, ал өндіріс пен тұрмыста оның орны бөлек.
Негізгі ой
Жер бетіндегі тіршілік судың бар-жоғына тікелей байланысты. Суды қорғау және үнемдеу — әр адамның міндеті.
Маңызды ескерту
Жер бетінде су көп болғанымен, оның басым бөлігі ащы. Адамның күнделікті қажетіне тұщы су керек, ал оның қоры азайып барады.
Мақсат және күтілетін нәтижелер
Бұл тақырыптың мақсаты — судың адам, жануар және өсімдік үшін маңызын түсіндіру, оны топтық талқылау арқылы талдап, постер жасап, қорытынды ой түю.
A. Білім мен дағды
- Судың маңызын біледі және түсінеді.
- Топта талқылап, талдайды.
- Постер жасап, презентациялайды.
- Қорытынды жасап, бағалайды.
B. Оқу дағдылары
- Ойды жүйелі жеткізуі дамиды.
- Түсініп оқу, ойлау дағдылары артады.
- Есте сақтау қабілеті нығаяды.
C. Құндылықтар
- Табиғатты сүю және қорғау мәдениеті қалыптасады.
- Өмірде суды ұқыпты қолдануға үйренеді.
Дереккөздер мен құрал-жабдықтар
Материалдар
Флипчарт, маркерлер, бояулар, оқулық, дәптер.
Медиа
«Табиғатты қорғайық» атты бейнеролик.
Ұйымдастыру
Маршруттық карта, топтық талқылау, постер қорғау.
Тақырыпты ашатын жетекші сұрақтар
Табиғат туралы
- Табиғат неше бөлікке бөлінеді?
- Тірі табиғатқа нелер жатады?
Табиғат тірі және өлі болып бөлінеді. Тірі табиғатқа адам, өсімдік, жануар жатады.
Су туралы
- Тіршілік ету үшін адамға, өсімдікке, жануарға не қажет?
- Су неше күйде болады?
- Судың қандай қасиеттерін білеміз?
- Адамға: тағам, ауа, жарық, жылу, су қажет.
- Өсімдікке: қоректік заттар мен су қажет.
- Жануарға: қорек, ауа, жарық, жылу, су қажет.
- Судың күйлері: сұйық, қатты, газ.
- Қасиеттері: түссіз, мөлдір, иіссіз, дәмсіз; кей заттарды ерітеді, кей заттарды ерітпейді.
Жер бетіндегі су: көп көрінгенімен, тұщысы аз
Тұщы су қайда кездеседі?
Мұхиттар мен теңіздердің суы ащы. Адамға пайдалануға жарайтын тұщы су өзен-көлдерде, мұздықтарда және жер астында кездеседі.
Неге тұщы су азайып барады?
Тұщы су қорының азаюына адамның әсері көп: өндірістік қалдықтар, тұрмыстық ластану, су көздерінің дұрыс қорғалмауы. Сондықтан әр адам суды қорғауды өзінен бастауы керек.
Суды қорғаудың қарапайым қағидалары
- Зауыт-фабрика қалдықтарын өзен-көлге ағызбау.
- Ауылдық жерде су қоймаларына лас қалдықтардың түспеуін қадағалау.
- Шүмектен су тамшыласа — дереу бұрап, бекіту.
- Суды ретсіз шашып, ысырап етпеу.
- Суды үнемді пайдалану — күнделікті дағдыға айналуы.
Судың адам өміріндегі маңызы
Денсаулық және ағза
- Сусыз тіршілік жоқ: адам су ішпей шамамен 5–7 күн ғана шыдай алады.
- Адам күніне орта есеппен шамамен 3 литрдей су тұтынады.
- Ағзадағы су азайса, шөл күшейіп, әлсіреу белгілері байқалады.
Ауа қандай қажет болса, су да сондай қажет. Су қан айналымына, дене қызуын реттеуге және жалпы өмірлік тұрақтылыққа әсер етеді.
Тұрмыс және өндіріс
- Сусыз ас дайындау мүмкін емес: су ішеміз, жуынамыз, кір жуамыз.
- Егістік, зауыт, фабрика жұмысына су қажет.
- Судан электр қуаты өндіріледі.
- Су көлік қатынасында да маңызды (өзен, теңіз жолдары).
Судың өсімдік тіршілігі үшін маңызы
Өсімдік үшін су не істейді?
Өсімдік құрамының көп бөлігі судан тұрады. Жапырақ немесе сабақ сынған жерден шырын шығатынын байқайсың — бұл өсімдік бойындағы су. Өсімдік суды тамыры арқылы топырақтан сіңіреді, ал топырақтағы қоректік заттар өсімдікке сумен бірге жеткізіледі.
Су өсімдікті қызып кетуден қорғайды. Егер өсімдікті уақытында суармаса, ол қурап, тіршілігін тоқтатады.
Өсімдік мүшелеріндегі су үлесі
- Жапырақ90%
- Сабақ70–80%
- Тамыр50–60%
- Тұқым10%
- Қабық50%
Судың жануарлар тіршілігі үшін маңызы
Сусыз жануар болмайды
Бірде-бір жануар сусыз тіршілік ете алмайды. Дегенмен ұзақ уақыт су ішпей жүре алатын жануарлар бар. Мысалы, түйе сусыз қырық күннен астам уақытқа шыдай алады: өркешіне жиналған май оған әрі қорек, әрі су көзі бола алады.
Су — мекен және байланыс
Суда тіршілік ететін жануарлар үшін су — мекені. Сонымен бірге су табиғаттағы өзара байланысты көрсетеді: жануар өсімдікпен қоректенеді, ал өсімдік сусыз өспейді.
Сабақ құрылымы: талқылаудан қорытындыға дейін
Кіріспе
Амандасу, көңіл күйді көтеру, «Табиғат» туралы сұрақтар арқылы тақырыпқа жетелеу. Оқушылар «адам», «өсімдік», «жануар» топтарына бөлінеді.
Тұсаукесер
Тіршілікке қажетті жағдайларды анықтау, судың күйлері мен қасиеттерін еске түсіру. Жоғары және төмен деңгейлі сұрақтар қою арқылы ойды тереңдету.
Негізгі бөлім
Мәтінмен жұмыс, бір-біріне сұрақ қою, сергіту сәті, маршруттық картамен топтық жұмыс. Әр топ өз бағыты бойынша постер жасап, қорғайды.
Топтық жұмыс тақырыптары
1-топ
Адам өміріне судың маңызы.
2-топ
Өсімдік тіршілігіне судың маңызы.
3-топ
Жануар тіршілігіне судың маңызы.
Қорытынды бөлім
«Табиғатты қорғайық» бейнеролигін көріп, негізгі ойды анықтау: суды үнемдеу және қорғау қажеттігі.
Үй тапсырмасы: «Біздің отбасымыз суды қалай үнемдейді?» тақырыбына әңгіме жазу.
Тыйым сөздер мен ережелер
- Су ішкен құдығыңа түкірме!
- Су бетін ашық қалдырма!
- Түнде суға барма!
- Шелектегі суға аузыңды батырма!
- Суды ластама!
- Суды үнемде!
- Қайнамаған суды ішпе!
Бағалау идеясы: «Бағдаршам» әдісі арқылы өзін-өзі бағалау және қысқа рефлексия жазу.
Қорытынды ой
Тұщы су қоры күннен-күнге азайып барады. Мұны әр адам ескеруі тиіс: суды ластамау, ысырап етпеу, қажетсіз ағынды тоқтату — үлкен өзгеріске бастайтын қарапайым қадамдар. Су — табиғаттың байлығы әрі өмірдің тірегі.
Автор туралы
Батыс Қазақстан облысы, Орал қаласы, №45 орта жалпы білім беретін мектеп. Бастауыш сынып мұғалімі — Акимгалиева Жамила Жардемовна.