Бүгінгі мектептегі оқып жатқан жас ұрпақты елжандылыққа тәрбиелейтін тағылымды тәлім - ұлттық рухта тәрбиелеу мен оқыту
Математика сабағында ұлттық құндылықтарды қолданудың маңызы
Қазақстан Республикасының «Білім туралы» заңында білім беру жүйесінің басты міндеті ретінде ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтар мен ғылым жетістіктері негізінде жеке тұлғаны қалыптастыруға және кәсіби шыңдауға қажетті жағдайлар жасау, оқытудың жаңа технологияларын енгізу, білім беруді ақпараттандыру, халықаралық және ғаламдық коммуникациялық желілерге шығу атап көрсетілген.
Қазақ елінің болашағы — бүгінгі өсіп келе жатқан жас ұрпақ. Сондықтан ертеңгі қоғам талабына сай жан-жақты жетілген, ұлттық тәрбие мен ұлттық сана қалыптасқан, білімді әрі парасатты азамат тәрбиелеу — ортақ жауапкершілігіміз. Білім беру мазмұны жаңару үстінде, ал бұл міндетті жүзеге асыратын негізгі мекемелер — балабақша, мектеп және жоғары оқу орындары.
Негізгі ұстаным
Ұрпақ тәрбиесінің өзегін ұлттық құндылықтармен сабақтастыра отырып, оқыту мен тәрбиені бір арнаға тоғыстыру.
Басты мақсат
Жас ұрпақты ұлттық игіліктер мен жалпыадамзаттық құндылықтарды, рухани-мәдени мұралардың сабақтастығын сақтай отырып тәрбиелеу.
«Еліміздің ертеңі — бүгінгі жас ұрпақтың қолында, ал жас ұрпақтың тағдыры — ұстаздың қолында», — деген ой ұстаз жауапкершілігінің салмағын айқын көрсетеді.
Тәрбие табалдырықтан басталады деген сөз — өмір шындығы. Халық тәрбиесі ғасырдан ғасырға, ұрпақтан ұрпаққа жалғасып келеді. Математиканы халқымыздың тұрмыс-салтымен, тарихымен, мәдениетімен байланыстыра оқыту оқушының пәнге қызығушылығын арттырып қана қоймай, туған елінің болмысын тереңірек түсінуге жетелейді.
Ұлттық мұра — пәнге қызығушылықтың қайнар көзі
Білім мен ғылымды жүйелі меңгерген елдер ғана экономикалық дамуда алдыңғы қатарға шығады. Қазақ халқы тарихи жағдайда ғылым мен білімге толық қол жеткізе алмаса да, өмірлік тәжірибеден үйреніп, талғап-тануға, шеберліктің сан қырын сақтауға және кейінгі ұрпаққа жеткізуге ұмтылды.
Ұлт ұстазы М. Жұмабаевтың «Әрбір ұлттың баласы өз ұлтының арасында, өз ұлты үшін қызмет қылатын болғандықтан, тәрбиеші баланы сол ұлт тәрбиесімен тәрбиелеуге міндетті» деген сөзі ұлттық мектептің мәнін айқындайды. Туған жерге сүйіспеншілік, елге мейірім — ұрпаққа ана сүтімен, бесік жырымен дарып отыратын рухани сабақтастық.
Оқушы танымын оятатын бағыттар
- Тарихи-мәдени мұралар арқылы математикалық ұғымдарды нақтылау
- Ұлттық ойындар мен мәтіндік есептер арқылы ынталандыру
- Мақал-мәтел, жұмбақ, шежіре арқылы тіл мен ойлау мәдениетін ұштау
Абай Құнанбаев: «Адам ата-анадан туғанда есті болмайды: естіп, көріп, ұстап, біліп, ескерсе, дүниедегі алыс-жақын мен жақсы-жаманды білгені көп болған адам білімді болады».
Ұлттық ойындар мен даналық сөздерді математикамен ұштастыру
Халық педагогикасының маңызды саласының бірі — ұлттық ойындар. Оларды сабақ тақырыбына лайықтап қолдану ұмыт қалған дәстүрлерді жаңғыртып, оқушы бойына сіңіруге ықпал етеді. Сонымен бірге оқушы өткен тарихқа ой жүгіртіп, салт-дәстүрді саналы түрде қабылдайды.
«Зерде» ойыны: квадрат теңдеулер және мақал-мәтелдер
Квадрат теңдеу тақырыбында мақал-мәтелдерді пайдаланып, теңдеудің түбірлері екі сан есім болатын тапсырмалар құрастыруға болады (Виет теоремасына кері теорема бойынша).
1) x² − 11x + 10 = 0
Түбірлері: x₁ = 1, x₂ = 10
«Бір тал кессең, он тал ек»
2) x² − 8x + 7 = 0
Түбірлері: x₁ = 1, x₂ = 7
«Жеті рет өлшеп, бір рет кес»
3) x² − 9x + 8 = 0
Түбірлері: x₁ = 1, x₂ = 8
«Жігіт сегіз қырлы, бір сырлы»
4) x² − 70x + 1200 = 0
Түбірлері: x₁ = 60, x₂ = 10
«Жеті жұрттың тілін біл, жеті түрлі білім ал»
5) x² − 10x + 24 = 0
Түбірлері: x₁ = 6, x₂ = 4
«Алтау ала болса, ауыздағы кетеді; төртеу түгел болса, төбедегі жетеді»
6) x² − 1001x + 1000 = 0
Түбірлері: x₁ = 1, x₂ = 1000
«Білімді мыңды жығады, білекті бірді жығады»
Ескерту: 4-тапсырмадағы теңдеу мәтінде бірдей түбірлер ретінде берілгенімен, жазылған теңдеудің түбірлері 60 және 10 болады; бұл жерде мысалды түзетіп бердік.
Санға қатысты жұмбақтар
- «Бес, он, жиырма, елу, жүз, екі жүз, бес жүз, мың бар. Әрқайсысының құны бар.» Жауабы: теңгелер
- «Жүз мүйізі бар, үстінде киізі бар.» Жауабы: киіз үй
- «Бұлбұлдың екі құлақ, бір басы бар, салдыраған сегіз жерден таңбасы бар…» Жауабы: домбыра
Сандармен берілген мақал-мәтелдер
- «Ел құлағы — елу.»
- «Елу жылда — ел жаңа.»
- «Бір күн дәм татқанға — қырық күн сәлем.»
Тәрбиелік түйін
Математикада халық педагогикасының тағылымдарын қолдану — білімдік мақсатпен қатар тәрбиелік мақсатты да жүзеге асырады: салт-дәстүрді қастерлеуге, ұлттық мақтаныш сезімін қалыптастыруға қызмет етеді.
Бөлшек ұғымы және тұрмыс тәжірибесі (5-сынып мысалы)
Бөлшек тақырыбын өткенде бөлшектің негізгі ұғымын ата-бабаларымыздың ерте кезден қолданғанын атап өту маңызды. Мысалы, қазақтың төрт түлігі мүшелеуде он екі жілікке бөлінеді. Бір жілік — 1/12 бөлік, ал бір аяқ — 3/12 = 1/4 бөлік ретінде қарастырылады.
Ет мүшелеу және бөлшектеу логикасы
«Ет мүшелеу» — сойылған малдың етін жілік-жілігімен бөлшектеу. Жіліктерді буын-буыны бойынша ажырату арқылы жіліктеу дәстүрі оқушыларға бөлшектеу, үлес, құрамдас бөліктер ұғымдарын нақты түсіндіруге мүмкіндік береді.
Мысал бөлініс
жамбас — 2, ортан жілік — 2, асықты жілік — 2, бел омыртқа — 1, сүбе қабырға — 2
Жалғасы
қабырға — 2, төс — 1, омыртқа — 1, жауырын — 2, тоқпан жілік — 2
Жалғасы
кәрі жілік — 2, бұғана — 1, мойын — 1
Халықтық есептер: ойлау мәдениетін қалыптастыру
«Табақ тарту» есебі
Тәттібек деген кісінің үйіне қонақ келеді. Шайдан соң табақ тарту кезінде ол жұбайына: «Екеуара табақ тартсақ — бір табақ ет артылып қалады. Не істейміз?» — дейді. Сонда қонақ саны қанша, табақ саны қанша?
Шартты белгілеу
x — қонақ саны
y — табақ саны
Шешуі
3y − 3 = 2y + 2
y = 5
x = 2y + 2 = 12
Жауабы: 12 қонақ, 5 табақ.
Шәкәрім мұрасынан математикалық жұмбақтар
«Тоғыз жиылып бір толғатқан,
Бірін-бірі буазғыз жуандатқан.
Тоғызының киімі тоғыз түрлі,
Келген кісі сияқты әр тараптан…»
Жауабы: математикалық цифрлар
«Тамам сөзді сөйлейді, сөйле десе,
Етінен ет кесемін, сөйлемесе.
Айт демес, айтпайтұғын жауабы жоқ,
Сүйгенімді сөйлеттім әлденеше.»
Жауабы: қарындаш
Сабаққа кіріктірілетін практикалық тапсырмалар
Ұлттық нысандар мен деректерді математика тапсырмаларына арқау ету оқушыға тек пәндік білім мен дағдыны меңгертпей, ұлттық құндылықтардың тәрбиелік мәнін сезіндіреді.
Бәйтерек және бөлшектер
Бәйтерек монументінің шарымен қосқандағы биіктігі 105 м, шарсыз биіктігі 97 м. Осы сандарды пайдаланып дұрыс бөлшек, бұрыс бөлшек және аралас сандар құрастырыңдар.
Киіз үй және үлес
Киіз үйдің биіктігі 4 м 20 см. Бұл — кереге (1 м 60 см), уық бөлігі (2 м) және шаңырақ биіктігінің қосындысы. Шаңырақ биіктігі киіз үй биіктігінің қандай бөлігін құрайды?
Домбыра және координаталық сәуле
Домбыраны координаталық сәуле бойына орналастырғанда: тиегі (A), мойны (B), құлағы (C) нүктелеріне қандай бөлшектер сәйкес келеді? A, B, C нүктелерін координаталарымен жазыңдар.
Берілген өлшемдер: басы (құлағы) — 1/10 м, мойны — 1/2 м, шанағы — 2/5 м. Домбыра ұзындығын табыңдар.
Сандық: көлем және аудан
Сандықтың биіктігі 50 см, ұзындығы 1 м 50 см, ені 55 см. Көлемін және беттік ауданын табыңдар; нәтижелерді дұрыс және бұрыс бөлшек түрінде жазыңдар.
Геометриядағы ұлттық өрнек және тұрмыстық модельдер (6-сынып мысалы)
Өстік симметрия тақырыбын өткенде үй жиһаздарына бедерленетін ою-өрнектердің түзуге қатысты симметрия арқылы салынатынын айту — геометриялық ұғымды өмірмен байланыстырудың тиімді жолы.
Сондай-ақ бабаларымыз ошақ пен мосыны жасауда «бір түзудің бойында жатпайтын үш нүкте арқылы бір ғана жазықтық жүргізіледі» деген қағиданы тұрмыста шебер қолданғанын мысал етуге болады.
Конус және ұлттық бас киім
Конус тақырыбын түсіндіргенде қазақ қыздарының сәукелесі мен ер адамдардың тақиясын геометриялық пішіндермен байланыстырып көрсету оқушының елестету қабілетін арттырады.
Пәнаралық ықпалдастыру
Тарих, әдебиет, еңбек және көркемөнер элементтері сабаққа кіріктірілгенде математика «құрғақ есеп» емес, мәдениетпен сабақтас ойлау құралына айналады.
Қорытынды: ұлт болашағы — сапалы білім мен саналы тәрбиеде
Халқымыздың тәрбиелік мұраларын күнделікті сабақ мазмұнымен байланыстыра жеткізу жас ұрпақтың таным көкжиегін кеңейтіп, ұлттық тәлім береді. Ұлттық құндылықтарды дәріптеп, білімге ден қойып, үздіксіз ізденіс жасамайынша оқыту мен тәрбиені бірге ұштастырып, ықпалдастыру толық жүзеге аспайды.
Біздің мақсат — ел тұғырын берік ұстайтын, оны одан әрі дамытып көркейтетін білімді, еңбекқор, отаншыл ұрпақ тәрбиелеу. Бұл жолда ұлттық құндылықтарды математика сабақтарының мазмұнына жүйелі енгізу — нәтижелі педагогикалық бағыттардың бірі.