Қазақша рефераттар

Тудағы бейнелер Қызыл түс

Сабақтың тақырыбы: «Көрегеннің аспан көк туы»

Сабақтың мақсаты

Білімділік

Тудың, Елтаңбаның және Әнұранның мәні мен мағынасын түсіндіру — тәуелсіз Қазақстанның болашақ азаматтарын тәрбиелеудің негізгі бағыттарының бірі.

Дамытушылық

Әрбір оқушы мемлекеттік рәміздердің мемлекеттің қалыптасу үдерісіндегі рөлі мен маңызын терең түсініп, Туды, Елтаңбаны және Әнұранды қастерлеу рухында тәрбиеленуі тиіс. Сондай-ақ мемлекеттік рәміздерді қорлағаны үшін жауапкершілік көзделетінін сезініп, мемлекеттік нышандар туралы терең білімге ие болуға міндетті.

Қазақстан Республикасының мемлекеттік рәміздері

  • 1992 жылғы 4 маусымда қабылданды.
  • Қазақстан Республикасының Мемлекеттік әнұраны 2006 жылғы 7 қаңтарда жаңартылып, жаңа нұсқасы қабылданды.

Елтаңба: мағынасы мен бейнелері

Егемен еліміздің Елтаңбасынан кең-байтақ Отанымыздың тарихы, бай дәстүрі, салт-санасы және жасампаз рухы танылады. Елтаңбадағы негізгі нышандарға назар аударайық.

Шаңырақ

Елтаңбаның дәл ортасында шаңырақ бейнеленген. Ол — ортақ үй, бірлік пен бейбітшіліктің белгісі. Қазақтың «Шаңырағың биік, керегең кең, босағаң берік болсын» деген тілегі осы идеямен үндес.

Қанатты пырақ

Елтаңбаның екі жағында қанатты пырақ бейнеленген. Жылқы — қазақ үшін ерекше қастерлі. Пырақ — еркіндікке ұмтылыс пен елді қорғау идеясын білдіретін жинақталған бейне.

Жеті буынды мүйіз

Елтаңбадағы жеті буынды мүйіз — елдіктің тұтастығын және ата дәстүрін қастерлеуді аңғартады. Қазақ мәдениетінде мүйіз өрнегі жалпы қасиетті нышандар қатарында.

Жұлдыз

Жоғарыда бес бұрышты жұлдыз бейнеленген. Қазақ тарихында жұлдыз — бағыт пен үміттің символы ретінде қастерленген.

Елтаңба авторлары

Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Елтаңбасының авторлары — Жандарбек Мәлібекұлы және Шот-Аман Ыдырысұлы Уәлихан.

Мемлекеттік Ту: идеясы мен көркем шешімі

Тудың авторы

Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Туының авторы — алматылық суретші Шәкен Оңласынұлы Ниязбеков.

Неліктен көк түс?

Көк аспан — адамзатқа ортақ. Жер беті ұлттар мен мемлекеттерге бөлінгенімен, аспан бөлінбейді. Көк түс — ашықтық, бейбітшілік және тұтастық идеяларын меңзейді.

Күн

Күн сәулесі баршаға нұрын шашады, жылуы жер бетіндегі тіршілікке ортақ. Сондықтан Күн бейнесінің Туда орын алуы мағыналық тұрғыдан орынды.

Қыран

Қазақ халқы қыранды киелі құс деп бағалаған. Қыран бейнесі — тәуелсіз Қазақстан биікте болсын, ғұмыры ұзақ болсын деген тілекпен астасады.

Ою-өрнек

Ұлттық ою-өрнек Тудың қай елге тиесілі екенін айқындап, қазақ мәдениетінің өзіндік танымдық бейнесін көрсетеді.

Туға тұтастай зер салсақ, мазмұны терең ойластырылғанын аңғарамыз: көк жүзіндегі нұрлы Күн, астында қияға қанат қаққан Қыран — тыныштық пен баянды өмірдің белгісі, ал ою-өрнек — ұлттық айырым.

Мемлекеттік Әнұран

Сөзі

Жұмекен Нәжімеденов, Нұрсұлтан Назарбаев

Әні

Шәмші Қалдаяқов

Мәтін

Төменде толық берілген

Әнұран мәтіні

Алтын күн аспаны, Алтын дән даласы, Ерліктің дастаны — Еліме қарашы! Ежелден ер деген, Даңқымыз шықты ғой. Намысын бермеген, Қазағым мықты ғой!

Қайырмасы

Менің елім, менің елім, Гүлің болып егілемін, Жырың болып төгілемін, елім! Туған жерім менің — Қазақстаным!

Ұрпаққа жол ашқан, Кең байтақ жерім бар. Бірлігі жарасқан, Тәуелсіз елім бар. Қарсы алған уақытты, Мәңгілік досындай. Біздің ел бақытты, Біздің ел осындай!

Қайырмасы

Менің елім, менің елім, Гүлің болып егілемін, Жырың болып төгілемін, елім! Туған жерім менің — Қазақстаным!

Алуан-алуан деректер: тулар әлемі

Қызықты фактылар

  • Көне ту: 1972 жылы Ираннан б.з.д. III ғасырда жасалған ту табылған. Ұзындығы мен ені — 23 метр. Бетіне қыран, қос арыстан, әулие ана, үш әйел және бұқа бейнелері ойып салынған.
  • Ең байырғы тулар: Австрия, Дания, Мальта, Жапония, Шри-Ланка және Мали.
  • Алып ту: 1989 жылы Тайваньда спорт жарысының ашылу салтанатында салмағы 820 кг, ұзындығы 126 м, ені 84 м ту көтерілген.

Туда жиі кездесетін бейнелер

  • Қызыл түс — әлем туларында ең көп қолданылатын рең (барлық тулардың шамамен үштен екісінде кездеседі).
  • Жалғыз шаршы ту — Швейцариянікі.
  • Күн бейнесі — Жапония, Тайвань, Филиппин, Уругвай туларында бар.
  • Жұлдыз — Марокко мен Израиль туларында кездеседі.
  • Ең ірі аң — Шри-Ланка туындағы арыстан.
  • Ең ірі құс — Албания рәмізіндегі қос басты бүркіт (Албанияны “Қырандар елі” деп атайды).
  • Доминикан Республикасының туында тотықұс бейнеленген.
  • Ең үлкен өсімдік бейнесі — Канада туындағы жапырақ.
  • Тудағы жазу — Сауд Арабиясы туында бар; Иран туында “Аллаһу әкбар” тіркесі 22 рет қайталанады; Бразилия туында Ordem e Progresso (“тәртіп және прогресс”) жазылған; Руанда туында “R” әрпі таңбаланған.

Қазақтың таңбалары мен тарихи рәміздері

Қазақтың ежелгі ру таңбалары

  • Таңбалар әртүрлі геометриялық пішіндерді еске салады; басты ерекшелігі — нақтылық пен қарапайымдылық.
  • Елтаңба сипатты таңбалар мөр орнына да қолданылған; олар тас жазуларда, археологиялық қазбаларда табылған көне мөрлер мен металл ақшаларда жиі ұшырасады.
  • Төл таңбалар бейнеленген алғашқы теңгелер VI–VIII ғасырлар шамасында пайда болды деп есептеледі. Отырар, Тараз және өзге көне қалалардың ақша сарайлары болған.
  • Таңбаларды туларда, жалауларда, мөрлерде және металл ақшаларда пайдалану дәстүрі қалыптасқан; кейде билеушінің аты-жөні де жазылып отырған.

Терминдер: “герб”, “таңба”, “гимн”

Герб термині бастапқыда корольдер мен билік иелерінің мирас болып қалатын жері мен меншігінің айырым белгісі ретінде қолданылған. Қазақтың “таңба” ұғымы да осыған жақын. М. Қашғари сөздігінде (XI ғ.) “Хақан не басқа билеушілердің таңбасы” деген анықтама кездеседі.

“Таңба” сөзі орыс тіліндегі тарихи құжаттарда да “герб” мағынасында қолданылғаны белгілі. Ғалымдардың пікірінше, орыс тіліндегі “таможня” сөзі “таңба бажы” ұғымымен байланысты.

Гимн — грек тілінен аударғанда салтанатты әуенге жазылған бағдарламалық сипаттағы өлең. Ғалымдар алғашқы гимндер Ежелгі Мысыр мен Месопотамияда пайда болған деп есептейді. Классикалық гимндер XVIII–XIX ғасырларда қалыптасты; АҚШ әнұранын 1931 жылы президент Г. Гувер бекіткен.

Қазақ халқының ұлттық гимніне айналған тарихи туындылардың бірі — “Елім-ай” әні. Авторы — XVIII ғасырдағы тұлға Қожаберген Толыбайұлы (1663–1786). Сондай-ақ Құрманғазының “Сарыарқа” күйі де отаншылдық рухтың қуатын айшықтайды.

“Бөрілі байрақ”

Ежелгі ғұндар мен түркілер көтерген байрақтар үш бөліктен тұрған: ту, найза және ұшындағы ту байлар темір. Ту — жылқының құйрығы (терісімен қоса) болса, найзаның ұшына алтын, жез немесе мыс тақтайшаға бөрі бейнесін салған. Бөрі — тотемдік мәні бар, ержүректіліктің нышаны. “Бөрілі байрақ” қазақ рулары ішінде шапыраштыларда сақталған.

“Таңбалы тас”

Қазақ көшбасшылары Ұлытау бойында ру таңбаларын тасқа қашап қалдырған. “Таңбалы тас” — ұлт болып ұйысудың символы, қасиетті ұлттық рәміздердің бірі.

Тубегі

Ерте замандарда “тубегі” — ресми атақ әрі жоғары мәртебелі қызмет болған. Жоңғар шапқыншылығына қарсы күрес қарсаңында Ордабасы жиынында бас әмірші болып Әбілхайыр хан, ал тубегілікке Бөгенбай батыр сайланған. Кейін де бұл дәстүр жалғасқан: 1916 жылғы көтеріліс кезінде Амангелді батыр әскерінің тубегі — Қияқбай батыр болған.

“Көк қаршыға”

Шыңғыс ханның туы — тоғыз шашақты үшкіл ақ мата. Тудың ортасында олжасын бауырына басқан көк қаршыға бейнеленген. Көк қаршыға хан әулетін желеп-жебеуші киелі құс саналған.

Әмір Темір көрегеннің аспан көк туы

XIV ғасырда көтеріліп, бір жарым ғасыр бойы желбіреген жеңімпаз тудың түсі біркелкі болған. Ол Көк түркі қағандығы (552–743), Хазар қағандығы (651–983), Ұлы селжұқ қағандығы (1040–1157) туларымен реңдес аспан көк рәміз. Тудың ортасында даңқты қолбасшы мөрінің бейнесі салынған.

Абылайдың ақ туы

Ел жадында ерекше сақталған рәміздердің бірі — Абылайдың ақ туы. Ол — бір түсті, төрт бұрышты ақ мата, шашақты бауы бар. Түсі Шығыс ғұн (375–454), Ақ ғұн (420–562) және Алтын Орда (1236–1502) дәуіріндегі рәміздермен реңдес. Сондай-ақ б.з.д. XII ғасырда пайда болған әлемдегі тұңғыш әскери байрақтардың түсімен де үндес деп айтылады.

Әлем тәжірибесі және Қазақстан Туының тарихи сәттері

Өзгерген ту: “Жұлдыздар мен жолақтар”

АҚШ туына 1777 жылдан бері 26 рет өзгеріс енгізілген. Өзгерістер аумақтық бөліністерге, яғни штаттар санының артуы немесе кемуіне байланысты болған.

Ғажайып сыйлық

1983 жылы АҚШ Президенті Рональд Рейганға салмағы 8 тонна болатын ерекше ту сыйға тартылған. Рәміздің ұзындығы — 140 м, ені — 70 м.

Оңтүстік Африка Республикасының туы

1994 жылы бекітілген жаңа тудың басты ерекшелігі — көптүстілік. Бірнеше ұлт өкілдері өмір сүретін мемлекеттің рәмізі баршаның жүрегіне жақын болсын деген ниетпен алты түске боялған.

Қазақстан Туы: айтулы белестер

  • Қазақстан Туын ғарышқа алып шыққан — екінші қазақ ғарышкер-ұшқышы Талғат Мұсабаев.
  • Қазақстан Туы 1995 жылы Эверест шыңына көтерілді.
  • Қазақстан Туын әлемдік жарыста алғаш желбіреткен — көкшетаулық шаңғышы В. Смирнов (Лиллехаммер Олимпиадасы чемпионы ретінде көрсетіледі).
  • Қазақстан Туы БҰҰ сарайы алдындағы мемлекеттер тулары қатарына 1992 жылы қосылды.

Рейхстагқа ту тіккен қазақ батыры

Рахымжан Қошқарбаев — Екінші дүниежүзілік соғыс тарихында Рейхстагқа тұңғыш Жеңіс туын желбіреткен жауынгер ретінде аталады.

Тәуелсіз Қазақстандағы жаңа рәсім

Тәуелсіз Қазақстан Республикасының астанасын Алматыдан Ақмолаға көшіру (1998 жылғы 6 маусымнан — Астана) кезінде бұрын-соңды болмаған жаңа рәсім қалыптасты: ұлы көш мемлекеттік рәміздердің эталондық үлгілерін жеткізу рәсімінен басталды. Бұл тұңғыш рәсімнің “туған күні” — 1997 жылғы 8 желтоқсан.

Елтаңба тарихынан және кеңестік кезең рәміздері

Қалалық елтаңбалар

  • Қазақстанда ресми бекітілген елтаңбасы бар алғашқы қала — Петропавл (Қызылжар). Елтаңбасы 1842 жылғы 7 қыркүйекте Ресей патшасының жарлығымен бекітілген.
  • Қазақстанда қалалық елтаңбалар XIX ғасырда пайда болды: Ақмола, Семей, Жетісу, Сырдария, Торғай, Орал облыстары және бірқатар қалаларда қолданылған.

Қазақ КСР рәміздері

  • Ұлттық-мемлекеттік шекараны межелеу үдерістерімен байланысты болды.
  • 1925 жылы сәуірде өткен Қазақ АКСР Кеңестерінің V съезі қазақ халқының тарихи атын қалпына келтіретін шешім қабылдап, жаңа елтаңба жобасына байқау жариялады.
  • Байқау қорытындысында суретші А. С. Иванов жасаған жоба үздік деп танылған: орақ пен балға, шашыраған күн сәулесі және ұран жазуы қолданылған.
  • Кеңес дәуіріндегі ресми рәміздерде партиялық-таптық идеологияның ізі айқын көрінді; ұлттық рәміздер тарихын зерттеу шектелді.

Заңнамалық негіз: құрмет пен жауапкершілік

Қазақстан Республикасының Конституциясынан

9-бап

Қазақстан Республикасының мемлекеттік рәміздері — Туы, Елтаңбасы және Гимні бар. Олардың сипаттамасы және ресми пайдалану тәртібі конституциялық заңмен белгіленеді.

34-бап, 2-тармақ

Әркім Республиканың мемлекеттік нышандарын құрметтеуге міндетті.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінен

Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Туын, Мемлекеттік Елтаңбасын немесе Мемлекеттік гимнін қорлау:

  • екі жүз АЕК-тен мың АЕК-ке дейін айыппұл салуға, немесе
  • сотталған адамның екі айдан он айға дейінгі жалақысы не өзге табысы мөлшерінде айыппұл салуға, немесе
  • екі жылға дейін бас бостандығын шектеуге, немесе
  • үш айдан алты айға дейін қамауға, немесе
  • бір жылға дейін бас бостандығынан айыруға жазаланады.

Ескерту: жазалау түрлері мен мөлшері заңнамаға енгізілетін өзгерістерге сәйкес жаңартылып отыруы мүмкін.