Етістіктен кімді

Сабақтың тақырыбы

Сабақты етістік және салт етістік

Сабақтың мақсаты

Білімділік: етістіктердің мағынасына қарай сабақты және салт етістік болып бөлінетінін толық меңгерту.
Дамытушылық: ой-өрісті, ойлау белсенділігін, сөйлеу шеберлігін, тіл мәдениетін дамыту; сөздік қорды молайту; сауаттылыққа баулу; ой-пікір қалыптастыру.
Тәрбиелік: елін, жерін, Отанын қадірлеуге; адамгершілікке, адалдыққа, еңбексүйгіштікке тәрбиелеу.

Сабақ параметрлері

Сабақтың түрі: Жаңа сабақ
Сабақтың әдісі: СТО стратегиялары, Венн диаграммасы
Пәнаралық байланыс: Әдебиет

Көрнекіліктер

Кестелер
Кеспе қағаздары
Тірек сызбалар
Семантикалық карта

Сабақтың барысы

1) Ұйымдастыру кезеңі

Сәлемдесу.
Кезекшінің мәлімдемесі.
Жаңа сабаққа дайындық.

2) Үй тапсырмасын тексеру

Өткен сабақта өтілген ережені сұрау.
Жаттығу жұмысының орындалуын дәптерлер арқылы тексеру.
Оқушылардың жауаптарына қарай білімін бағалау.

Еске түсіру

Тұлғасына қарай: негізгі, туынды
Құрамына қарай: дара, күрделі
Мағынасына қарай: болымды, болымсыз

Жаңа сабақты түсіндіру

Бүгінгі сабақта сабақты етістік пен салт етістік ұғымдарын ажыратуды үйренеміз.

Талдауға негіз болатын мақал

Асылды қайрақ ұштайды.

Ақылды білім ұштайды.

Сұрақ: Нені қайрақ ұштайды?

Сұрақ: Нені білім ұштайды?

Бұл сөйлемдерде ұштайды етістігінің алдында тұрған асылды, ақылды сөздері табыс септікте тұр. Демек, етістік тура объектіні талап етіп тұр.

Сабақты етістік

Мағынасы жағынан тура объектіні, яғни табыс септіктегі сөзді қажет ететін етістіктер сабақты етістіктер деп аталады.

Сұрақтары: кімді? нені? (кейде табыс септіктің жасырын түрі — не?)

Мысал: Сөзді сен баста.

Мұнда баста етістігі сөзді (табыс септік) сөзін қажет етіп тұр.

Жасырын табыс септік: Өлең айт → өлеңді айт.

Арасына басқа сөз кіргізіп тексергенде табыс септік айқын көрінеді.

Объект айтылмай қалуы мүмкін: Егер етістіктен кімді? нені? деп сұрақ қоюға болса, ол — сабақты етістік.

Мысалдар: айт, көр, оқы (кімді? нені? айт/көр/оқы).

Салт етістік

Мағынасы жағынан тура объектіні — табыс септіктегі сөзді қажет етпейтін етістіктер салт етістіктер деп аталады.

Салт етістік барыс, жатыс, шығыс, көмектес септіктегі сөздермен тіркесе алады, бірақ табыс септікпен байланыспайды.

Мысал: Қаладан қайт.

Мұнда нені? қайт деп сұрақ қою дұрыс емес, сондықтан бұл — салт етістік.

Мысал: Түсінде келді.

нені? келді деп айтуға келмейді — бұл да салт етістік.

Етіс жұрнақтары арқылы ауысу

Өзгелік етіс жұрнақтары (-ғыз/-гіз, -қыз/-кіз, -дыр/-дір, -тыр/-тір, -ыр/-ір, -р, -т) салт етістікке жалғанса, оны сабақты етістікке айналдырады.

Мысал: шам сөнді → шамды сөндірді.

Ырықсыз (кейде өздік) етіс жұрнақтары сабақты етістікке жалғанып, оны салт етістікке айналдыра алады.

Мысал: әңгімені айтты → әңгіме айтылды.

Сөйлем талдауы (үлгі)

Мен өз елімді сүйемін.

Етістік: сүйемін (не істеймін?)
Бастауыш: мен (кім?)
Толықтауыш: елімді (кімді? нені?)
Анықтауыш: өз (қай?)

Қорытынды: сүйемін — сабақты етістік.

Отанымды қорғаймын.

Мұнда қорғаймын етістігі отанымды (табыс септік) сөзін қажет етіп тұр, сондықтан бұл да — сабақты етістік.

Септіктерді қайталау (анықтамалық)

Септік	Үлгі
Атау септік	кітап, ана, әке
Ілік септік	кітаптың, ананың, әкенің
Барыс септік	кітапқа, анаға, әкеге
Табыс септік	кітапты, ананы, әкені
Жатыс септік	кітапта, анада, әкеде
Шығыс септік	кітаптан, анадан, әкеден
Көмектес септік	кітаппен, анамен, әкемен

Сабақты етістікке мысалдар

Кітап оқы (нені? — табыс септік жасырын түрде болуы мүмкін)
Гүлді жұлма
Малды суар
Мақаланы жаз

Салт етістікке мысалдар

Досыма бардым (барыс септік)
Төрде жатыр (жатыс септік)
Мектептен шықтым (шығыс септік)
Анаммен сырластым (көмектес септік)

Кітаппен жұмыс (жаттығулар)

230-жаттығу (ауызша)

Сабақты етістік жасауға ықпал етіп тұрған сөздерді табыңдар және сұрақ қойыңдар.

Қалағаныңды беретін болса — нені беретін болса?
Білімін сұра — нені сұра?
Еңбекқорлығын сұра — нені сұра?
Биіктігін сұра — нені сұра?
Тектілігін сұра — нені сұра?

232-жаттығу

Мәтіннен сабақты етістік бола алмайтын (салт) етістіктерді көшіріп жазыңдар.

Үлгілер: бол, мақтану, жүріп, өскен, мақтанба.

234-жаттығу

Етістіктерді қосымшаларға бөліп, дефис арқылы көрсетіп көшіріп жазыңдар.

Бол-айық

-айық — бұйрық райдың І жақ көпше түрі.

Бол-ма-йық

-ма — болымсыздық жұрнағы, -йық — бұйрық райдың І жақ көпше түрі.

Ауыздан-а-ды, Науқастан-а-ды, Сырқаттан-а-ды, Құлақтан-а-ды

-а — көсемше жұрнағы, -ды — жіктік жалғауының ІІІ жағы.

Сабақты бекіту

Кеспе қағаз тапсырмалары

Берілген етістіктерді сабақты және салт етістікке ажыратыңдар.

Сабақты етістіктер

Кітапты оқы
Еденді жу
Малды суар
Досыңды күт
Әңгімені айт
Мақалды жаз
Тапсырманы сұрама
Жазғаныңды көрсет

Салт етістіктер

Мектепке бар
Аулаға шық
Кітаптан мағлұмат ал
Алдыңа қара
Үйге қайт
Сабаққа кел
Шамды сөндір
Гүл өседі

Ескерту: кейбір мысалдарда контекстке қарай етістіктің сабақты/салт қызметі өзгеруі мүмкін.

233-жаттығу: «Кім жылдам?» (білім жарысы)

«Сабақты етістік пе, салт етістік пе?» тақырыбы бойынша топтық жарыс ұйымдастырылады.

1-топ

Айт — сабақты
Сабақты біл — сабақты
Аспанға қара — салт
Алысқа жүгір — салт
Мақаланы жаз — сабақты
Биді биле — сабақты
Тамақты жаса — сабақты
Үйге кір — салт
Жұмысты аяқта — сабақты
Ойынды баста — сабақты
Ойыңды жасыр — сабақты
Жұмысыңды тапсыр — сабақты

2-топ

Кел — салт
Айтқанға көн — салт
Мектепке кір — салт
Нәтижеге қуан — салт
Онынан тұр — салт
Біліммен жарыс — салт
Мақсатқа жақ — салт
Жерде жатыр — салт

Венн диаграммасы арқылы салыстыру

Сабақты етістік

Табыс септіктегі толықтауышты (кімді? нені?) қажет етеді.

Ұқсастығы

Екеуі де етістік; қимыл-әрекетті білдіреді, сөйлем баяндауышы бола алады.

Салт етістік

Табыс септікті қажет етпейді; барыс, жатыс, шығыс, көмектес септіктермен тіркесе береді.

Қорытынды және үй тапсырмасы

Сабақтың қорытындысы

Сұрақ қою арқылы жаңа тақырыпты жинақтау.
Оқушылардың жауаптарына қарай білімін бағалау.

Үйге тапсырма

231-жаттығу: салт және сабақты етістіктерді тиісті септік жалғаулы сөздермен тіркестіріп, бөліп жазыңдар.
234-жаттығу: тапсырманы аяқтау.

Синквейн әдісі

1. Зат есім: кітап

2. Етістік: оқы

3. Сын есім: қызықты

4. Бес сөзден тұратын сөйлем: Мен кеше қызықты кітап оқыдым.