Үлкенді сыйлау адамгершіліктің бір негізі
Адамгершілік — рухани тәрбиенің маңыздылығы
Жаңа кезеңдегі білім берудің өзекті мәселелерінің бірі — жас ұрпаққа адамгершілік-рухани тәрбие беру. Құнды қасиеттерді орнықтыру, рухани бай тұлғаны қалыптастыру тәрбиесі баланың дүниеге келген сәтінен басталуы тиіс.
Халық даналығы мұны анық айтады: «Ағаш түзу өсу үшін оған көшет кезінде көмектесуге болады, ал үлкен ағаш болғанда оны түзете алмайсың».
Сондықтан баланың бойына жастайынан ізгілік, мейірімділік, қайырымдылық секілді адамгершілік қасиеттерді сіңіруде және өзіне деген сенімін қалыптастыруда отбасы мен педагог шешуші рөл атқарады.
Рухани-адамгершілік тәрбие: екіжақты үдеріс
Рухани-адамгершілік тәрбие — екіжақты үдеріс. Бір жағынан, бұл ата-аналар мен педагогтардың балаға мақсатты ықпалы болса, екінші жағынан — тәрбиеленушінің белсенділігі, оның қылықтары, сезімдері, қарым-қатынасы арқылы көрінеді.
Педагог үшін маңызды міндет: әртүрлі әдіс-тәсілдерді жүйелі қолдана отырып, жүргізілген жұмыстың нәтижесін, балалардың ілгерілеуін үнемі бақылап, талдап отыру.
Адамгершіліктің негізі: норма, сезім, әрекет
Адамгершіліктің өзегі мінез-құлық нормалары мен ережелерінен тұрады. Олар адамның іс-әрекеті мен қарым-қатынасында байқалып, моральдық өзара әрекеттестікті реттейді.
- Отанға сүйіспеншілік және қоғам игілігі үшін еңбек ету
- Өзара көмек пен жауапкершілік
- Сана, сезім, мінез-құлық және қарым-қатынастың бірлігі
Баланың өмірге белсенді көзқарасы үлкендердің үлгісі арқылы қалыптасады. Тәрбие мен оқытудың мазмұны балалардың жас ерекшелігі мен мүмкіндігін ескере отырып нақтылануы керек.
Күнделікті өмірдегі тәрбие: еңбек, ойын, оқу
Адамгершілікке және еңбекке тәрбиелеу күнделікті өмірде — үлкендер ұйымдастыратын қолжетімді жұмыстарда, ойын мен оқу әрекетінде жоспарлы түрде іске асады.
Ойын арқылы
Ұнамды әдеттер, өзара сыйластық, адамгершілік сезімдер, ортақ мақсат қою және оны бірге орындау дағдылары қалыптасады.
Еңбек арқылы
Еңбек сүйгіштік, үлкендер еңбегін құрметтеу, ұйымшылдық, жауапкершілік, парыз сезімі және патриоттық түсініктер дамиды.
Мазмұнды қарым-қатынас, бірлескен әрекет, қоғамдық өмір құбылыстарымен танысу, балаларға арналған шығармалар мен суретшілер туындыларын талқылау — баланың жан-жақты дамуына ықпал ететін маңызды орта.
Балабақша мен отбасының бірлігі
Мектепке дейінгі жастағы баланың рухани-адамгершілік дамуы балабақша мен отбасы арасындағы байланыс нығайған сайын нәтижелі жүзеге асады. Әр балаға белгілі бір міндетті орындауға мүмкіндік беретін, оның дербестігін қолдайтын жағдайлар жасалуы маңызды.
Педагогтың жүріс-тұрысы, тәртібі, бала мен үлкендермен қарым-қатынасы — балалар үшін тірі үлгі. Ықпал қаншалықты мақсатты және жүйелі болса, бала сезімі мен санасына әсері соншалықты терең болады.
Негізгі міндеттер: мейірім, тәртіп, құрмет
Мектепке дейінгі жаста адамгершілік тәрбиенің негізгі міндеттері төмендегідей түйінделеді:
- Ізгілік бастамаларын дамыту, кеңпейілділік пен қайырымдылыққа баулу
- Балалар мен үлкендер арасындағы саналы қарым-қатынасты орнықтыру, тұрмыстың қарапайым ережелерін орындау
- Ұжымдық қарым-қатынас мәдениетін қалыптастыру
- Отанға сүйіспеншілікке тәрбиелеу, әртүрлі ұлт өкілдерін қадірлеу және сыйлау
Осы бағыттар мейірімділіктің негізін қалайды, немқұрайдылықтың алдын алады және балаға өз әрекетін саналы таңдауға көмектеседі.
Ертегі, мақал-мәтел және халық даналығының күші
В. Сухомлинскийдің ойы: «Бала кезде, үш жастан он екі жасқа дейінгі аралықта әр адам өзінің рухани дамуына қажетті нәрсенің бәрін ертегіден алады».
Ертегінің тәрбиелік мәні зор: ол балаға рухани ләззат беріп, қиялын дамытады, мінез бен құндылықтарды қалыптастыруға ықпал етеді. Мақал-мәтелдер, жұмбақтар, айтыс, өлеңдер — адамгершілік тәрбиенің берік арқауы.
Халық даналығы достықтың да әсерін нақты көрсетеді: «Жақсымен жолдас болсаң — жетерсің мұратқа, жаманмен жолдас болсаң — қаларсың ұятқа».
Руханилық: тұлғаның сапалық өзегі
Руханилық — жеке тұлғаның негізгі сапалық көрсеткіші. Ол адамның мінез-құлқын қалыптастырып, ар-ұятты, өзін-өзі бағалауды және адамгершілік сапаларды дамытады. Рухани-адамгершілік тәрбие дұрыс әдеттер мен өзін-өзі ұстау нормаларын орнықтырып, қарым-қатынас мәдениетінің тұрақтылығын қалыптастырады.
Сананың қалыптасуы баланың мектепке дейінгі кезеңінен басталады: ол қоғам туралы алғашқы ұғымдарды отбасындағы қарым-қатынастан, күнделікті ортадан, үлкендердің үлгісінен алады.
Отбасы үлгісі және еңбектің тәрбиелік қуаты
«Балапан ұяда не көрсе, ұшқанда соны іледі» деген сөз ата-ананың күнделікті ісі баланың ең үлкен сабағы екенін аңғартады. Жас бала көбіне насихатты емес, көргенін және сезінгенін бойына сіңіреді.
Тәрбиенің мақсаты — дені сау, ұлттық санасы оянған, рухани ойлауы биік, мәдениетті, парасатты, ар-ожданы мол, еңбекқор және іскер ұрпақ тәрбиелеу.
Еңбекке тұрақты ықыласы бар балаларды еңбек сүйгіштікке тәрбиелеу — маңызды міндет. Сонымен бірге өз халқының мәдениетін, тарихын, өнерін сүю арқылы басқа халықтардың тілі мен мәдениетіне, салт-дәстүріне де құрметпен қарайтын тұлға қалыптасады.
Үлкенді сыйлау — ұлттық дәстүр және адамгершілік тірегі
Қазақ қоғамында үлкенді сыйлау ұлттық дәстүрге айналған. Отбасында, балабақшада, қоғамдық ортада бұл дәстүрді сақтау және қастерлеу әр адамнан талап етіледі.
- Сәлем беру, үлкеннің жолын кеспеу, құрмет көрсету
- Кішіге ізет, жанашырлық пен қамқорлық таныту
- Адалдық, кішіпейілділік, қарапайымдылық, ізеттілікке баулу
Ар-ұяты бар, адамгершілігі жоғары адамның болмысы биязы, жүзі жарқын келеді. Халық мұндай жанды «иман жүзді кісі» деп құрметтеген.
«Өзін-өзі тану»: рухани-адамгершілік білімнің тәжірибесі
Қазіргі таңда тәрбиенің басты мақсаттарының бірі — қоғамға пайдалы, үлкенге құрмет көрсететін, кішіге қамқор бола білетін, жан-жақты дамыған тұлғаны қалыптастыру. Осы мақсатқа сай, Сара Алпысқызы бастамашы болған «Өзін-өзі тану» рухани-адамгершілік білім жобасы бірқатар білім ұйымдарында тәжірибелік пән ретінде жүргізіліп келеді.
Пәннің бағыттары
Отаншылдық, әдептілік, достық, тазалық, ұқыптылық, мейірімділік, табиғатты сүю, отбасын құрметтеу, ұйымшылдық.
Қалыптастыратын қасиеттер
Кішіпейілділік, сыпайылық, жанашырлық, сыйластық, тілектестік, тыңдай білу, көмектесу, кешірімді болу.
Оқу-әдістемелік кешен (әдістемелік құрал, көркем шығармалар хрестоматиясы, балалар дәптері) сабақ құрылымын жүйелеуге көмектеседі.
Сабақтың негізгі құрылымы
Ата-анамен әріптестік: үйдегі қолдау
Ата-аналарға үй жағдайында баламен қайталауға арналған ойын-жаттығулар мен сөйлеуді байланыстыруға, сөздік қорды дамытуға көмектесетін тапсырмалар ұсынып отыру пайдалы. Мысалы: «Сөзді кішірейтіп айт», «Кәне, сөз іздейік», моншақтан жасалған әріптерден сөз құрастыру.
Қорытынды ой
В. Сухомлинский: «Егер балаға қуаныш пен бақыт бере білсек, ол бала сондай бола алады».
Демек, балаға терең білім берумен қатар, жүрегіне адамгершіліктің асыл қасиеттерін үздіксіз ұялата білсек, ертеңгі азаматтың тұлғалық көзқарасы қалыптасып, қоғаммен саналы үндесуі нығаяды. Қай кезеңде де адамзат алдындағы ең үлкен міндет — өмірді жалғастыратын салауатты, саналы ұрпақ тәрбиелеу. Бұл — қоғам алдындағы ортақ борыш.