Жаман бала. Сабақтың түрі
«У» дыбысының дауысты және дауыссыз болып айтылуы
Бұл материал дәстүрлі емес ертегі сабақ форматында құрылған. Негізгі назар «у» әрпінің әртүрлі жағдайда дауысты және дауыссыз болып айтылуына аударылады.
Сабақтың түрі
Ертегі сабақ
Әдістер
- зерттеушілік, ізденушілік
- сұрақ-жауап, интерактивті жұмыс
- көрнекілік
Көрнекіліктер
Интерактивті тақта, слайдтар, орман мен құстар суреттері
Пәнаралық байланыс
Ана тілі, дүниетану, математика
Сабақтың мақсаттары
Білімділік
- «У» дыбысының қашан дауысты, қашан дауыссыз болатынын түсіндіру.
- «У» дыбысы бар сөздерді дұрыс тасымалдауға үйрету.
Дамытушылық
- Сөздік қорды молайту, сөз құрылымының ерекшеліктерін меңгерту.
- Ойлау, еске түсіру, шығармашылық қабілет пен тілдік дағдыны дамыту.
- Өз пікірін сенімді айтуға және ортаға салуға үйрету.
Тәрбиелік
- Ана тілін құрметтеуге, тіл тазалығын сақтауға тәрбиелеу.
- Татулыққа, өнер мен еңбекті сүюге баулу.
- Экологиялық тәрбие беру.
Сабақ барысы: құрылым және мазмұн
I. Ұйымдастыру кезеңі
Оқушыларды сабаққа дайындау, пәнге қызығушылығын арттыру. Сабақтың басында қысқа өлең жолдары арқылы қазақ тіліне сүйіспеншілік қалыптастырылады:
Қазақ тілі — бал тілім,
Өзің барда шалқимын.
Тілімнен нәр табармын,
Тіліме кім тағар мін.
Сыныпта қонақтардың бар екені ескертіліп, оқушылардың тәртібі мен білімін көрсетуге бағыт беріледі.
II. Үй тапсырмасын тексеру және өткенді қайталау
А) Жаттығу
«У» дыбысы бар сөздерді тауып, оның неге дауысты болып тұрғанын түсіндіру.
Ә) Сұрақтар арқылы еске түсіру
- Қазақ тілінде неше дыбыс, неше әріп бар?
- 40 дыбыс, 42 әріп.
- Дыбыс дегеніміз не? Әріп дегеніміз не?
- Дыбысты естиміз, айтамыз; әріпті көреміз, жазамыз.
- Заттың атын білдіретін сөздер қандай сұрақтарға жауап береді?
- Кім? Не? Кімдер? Нелер?
- Заттың қимылын білдіретін сөздер қандай сұрақтарға жауап береді?
- Не істеді? Қайтті?
- Бас әріппен жазылатын сөздер
- Адам аттары, жер-су атаулары, үй жануарларына қойылатын аттар.
- Адамға және мамандыққа қандай сұрақ қойылады?
- Кім?
- Жануарларға қандай сұрақ қойылады?
- Не?
- «У» дыбысы қашан дауысты болады?
- Дауыссыз дыбыстан кейін келгенде.
Актуалдау: филворд
Математикамен байланыс: филворд шешу арқылы жаңа тақырып анықталады. Шешуі: «У» дыбысы.
III. Жаңа сабақ: ертегі желісі
Сабақтың мақсаты мен міндеті хабарланып, оқушыларға дәстүрлі емес ертегі сабақ өтетіні айтылады.
Ерте-ерте, ертеде жапан түзде сиреп қалған орман ішінде бір құс өмір сүріпті. Ол таңның атысы, күннің батысы ағаштарды тұмсығымен шоқып, тоқылдатумен болады. Қатты дыбыстан мезі болған ормандағы аңдар мен ағаштар құсты орманнан қуып жіберіпті.
Құс кеткен соң арада біраз күн өтеді. Ағаштардың жапырағы қурап, бұтақтары сынып, діңіне құрт-құмырсқа түсіп, шіри бастайды. Ауруға шалдыққан ағаштар күні-түні көмек сұрап зарлайды екен.
Бір күні көгершін ұшып келіп, жағдайды түсінеді де: «Дәрігердің кім екенін білмеймін, бірақ іздеп көрейін», — деп ұша жөнеледі.
Оқушымен диалог және алғашқы тапсырма
Мұғалім: «Балалар, ағаштарға көмектескіміз келе ме?»
Оқушылар: «Иә.»
Мұғалім: «Ендеше, көгершінмен бірге дәрігер іздеп жолға шығайық. Алдымен тапсырманы орындайық.»
- Интерактивті тақтадан суреттер көрсетіледі.
- Суреттегі заттардың атауы жазылады.
- «У» әрпі қай дыбыстан кейін келгені анықталып, дауысты/дауыссыз ретінде сәйкестендіріледі.
Тауық
«у» — дауыссыз
Сауысқан
«у» — дауыссыз
Уық
«у» — дауысты
Жұмыс: сөйлем құрастыру
«Уық» сөзімен сөйлем құрастыру және ережені тұжырымдап айту.
Ертегідегі келесі кейіпкерлер: бұлбұл мен аққу
Көгершін әрі қарай ұшып, қалың тоғай шетінде ән салып отырған бұлбұлға кездеседі. Көмектесуді өтінгенде, бұлбұл: «Уақытым жоқ, әнімді бәрі жақсы көреді, адамдардан көмек сұра», — дейді.
Көгершін кейін айдын көлдегі аққуға барады. Аққу өзін киелі құс санап, бұл жерден кете алмайтынын айтады да: «Осы тоғайда үйсіз-күйсіз, жұмыссыз жүрген құстар бар, солардың бірін тап», — деп кеңес береді.
IV. «Ұйқасын тап» ойыны (сергіту)
Өзінше ноян, қорқақ кім? — қоян
Алмастан тыным, шабады — құлын
Бата алмас түлкі, үсті тікен — кірпі
Айбат шегер алыстан, аң патшасы — арыстан
Тәрбиелік толықтыру (жолдарды аяқтау)
Оқушыларға сөйлемдерді мағыналық тұрғыда аяқтау ұсынылады: «Сабақтан мен…», «Жаман бала…», «Жақсылармен…», «Айтқан серттен…», «Үлкендерді…», «Айтқандарын…», «Көмектесем…»
V. Оқулықпен жұмыс
2-жаттығу
- Мақалдарды түсініп оқу.
- «У» әрпі бар сөздерді көшіріп жазу.
- «У»-дың дауысты/дауыссыз екенін ажырату.
3-жаттығу
Көп нүктенің орнына ұ, ү, у әріптерінің бірін қойып, мәтінді көшіріп жазу.
4-жаттығу (ауызша)
Жұмбақтарды шешу. «У» дыбысы дауыссыз болып тұрған сөздерді тауып, неге дауыссыз екенін түсіндіру.
Шиеленіс және шешім: «орман дәрігері» кім?
Көгершін аққудың кеңесін тыңдап, орманды аралайды. Бос жүрген құстардың ішінен бір құс табылып, орманға келіп ағаштарды емдеп, құрт ауруынан жазатынын айтады.
Мұғалім: «Ол қандай құс болуы мүмкін?»
Оқушылар: «Тоқылдақ!»
Орманның біз емшісіміз,
Тоқ-тоқ-тоқ.
Құрт біткенді жоқ етеміз,
Жоқ, жоқ, жоқ.
Ағаштар тоқылдақтың пайдасын уақытында түсінбей, оны қуып жібергені — ертегінің негізгі түйіні. Тоқылдақтың кешірімділігі мен ақылдылығы арқасында орман қайта жайқалып, ағаштар сауығып кетеді.
Ертегіге қойылатын тақырып
«Тоқылдақ — орман дәрігері»
VI. Семантикалық карта
Оқушылар «у» дыбысының сөз ішіндегі орнына қарай дауысты/дауыссыз түрлерін белгілеуге арналған семантикалық картаны толтырады.
VII. Қорытынды: салыстыру және Венн диаграммасы
Салыстыру әдісі
- Қураған тоғай
- Гүлденген тоғай
Жасыл ағаш пен гүлденген өсімдіктердің табиғатқа да, адамға да пайдасы зор екені бекітіледі.
Венн диаграммасы: «У» дыбысының екі қыры
Ортақ белгісі
«У» дыбысының дыбысталуы да, таңбалануы да бірдей.
Дауысты «у»
Сөз басында дауыстыдан бұрын және дауысты дыбыстан соң келеді.
Дауыссыз «у»
Дауыссыз дыбыстан кейін немесе сөз басында дауыссыз дыбыстан бұрын келеді.
VIII. Бекіту және пысықтау
Сабақ соңында оқушылар ертегі желісі бойынша қандай дыбыспен танысқанын айтады және «у» дыбысының басқа дыбыстардан басты ерекшелігін қорытындылайды.
IX. Үй тапсырмасы
Оқулықтағы тапсырмалар бойынша «у» дыбысының дауысты/дауыссыз қолданысын талдап келу (мұғалім нақтылайды).
X. Бағалау
Сабаққа белсенді қатысқан оқушылар мадақталып, ынталандыру парақшалары беріледі.
Автор туралы мәлімет
Атырау қаласы, №35 мектеп-гимназиясы.
Мұхадиева Жанат Шәріпқызы.