Қазақша рефераттар

Азаматтық іс жүргізу құқықғының пәні, әдісі, жүйесі мен қағидаттары.

Азаматтық іс және азаматтық іс жүргізу құқығы

Азаматтық іс — азаматтық іс жүргізу заңдарында көзделген тәртіппен азаматтық сотта қаралатын іс. Азаматтық істер арнаулы заңдарда белгіленген қағидаларға сәйкес жүргізіледі.

Азаматтық істердің негізгі түрлері

  • Жеке адамдар мен заңды тұлғалардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғауға бағытталған азаматтық-құқықтық даулар.
  • Басқару органдарының немесе лауазымды тұлғалардың өз өкілеттігін бұза отырып, азаматтардың құқықтарына нұқсан келтірген әрекеттеріне (әрекетсіздігіне) шағымдар.
  • Заңды мәні бар фактілерді анықтау туралы істер.
  • Жеке мүліктік емес құқықтарды қорғау істері (ар-намыс, абырой, іскерлік бедел және т.б.).

Азаматтық іс жүргізу құқығы — азаматтық істерді сотта қарау мен шешудің тәртібін, сондай-ақ соттардың және кейбір өзге органдардың қаулыларын орындау тәртібін реттейтін дербес құқық саласы. Оның нормалары соттың, сот орындаушының және процеске қатысушылардың қызметін реттеп, олардың құқықтары мен міндеттерін айқындайды және сот мәжілісін жүргізудің тәртібін белгілейді.

Ұғымның кең мағынасы

«Азаматтық іс жүргізу құқығы» ұғымы құқық саласымен қатар, осы атаудағы ғылымды және оқу пәнін де қамтиды.

Сот билігі және азаматтық сот ісін жүргізудің орны

Қазақстан Республикасында жүргізіліп жатқан құқықтық реформа сот қызметін жетілдіруге, сот билігін күшейтуге және оны мемлекеттік биліктің заң шығарушы және атқарушы тармақтарымен қатар дербес, үшінші билік ретінде орнықтыруға бағытталған.

Конституциялық негіз

Сот билігі Қазақстан Республикасының атынан жүзеге асырылады және азаматтар мен ұйымдардың құқықтарын, бостандықтары мен заңды мүдделерін қорғауды, Конституцияның, заңдардың, өзге де нормативтік құқықтық актілердің және халықаралық шарттардың орындалуын қамтамасыз етуді мақсат етеді (ҚР Конституциясының 76-бабы).

Іс жүргізу нысандары

Сот билігі сотта іс жүргізудің азаматтық, қылмыстық және заңмен белгіленген өзге де нысандары арқылы жүзеге асырылады (ҚР Конституциясының 75-бабы). Қазақстан Республикасында сот әділдігін тек сот қана жүзеге асырады.

Соттарда қаралатын істердің едәуір бөлігі азаматтық істер болып табылады. Оларға азаматтық, отбасылық, еңбек, тұрғын үй, экологиялық, қаржы, салық және өзге де құқық қатынастарынан туындайтын даулар жатады. Азаматтық істерді қарау мен шешу тәртібі азаматтық сот ісін жүргізу туралы заңдармен белгіленеді және республиканың барлық соттары үшін бірдей қолданылады.

Пәні және субъектілері

Азаматтық іс жүргізу құқығының пәні — сот пен азаматтық сот ісін жүргізуге қатысушылар арасында азаматтық істі жүргізу процесінде туындайтын қоғамдық қатынастар. Бұл қатынастар істің қозғалуына, дамуына және аяқталуына байланысты қалыптасады.

Іс жүргізу құқық қатынастарының міндетті субъектісі

Негізгі және міндетті субъект — мемлекеттік билік органы ретінде сот. Өзге субъектілер: соттан қорғау сұраған тұлға, жауапкер, сондай-ақ куә, сарапшы және басқа да қатысушылар.

Іске қатысушы тұлғалар (ҚР АІЖК 44-бап)

  • Тараптар.
  • Үшінші тұлғалар.
  • Прокурор.
  • Мемлекеттік басқару органдары.
  • Кәсіподақтар және заңда көзделген жағдайларда өзге адамдардың құқықтары мен міндеттерін қорғайтын қоғамдық ұйымдар.

Бұл тұлғалар іске өз атынан қатысады: өз құқықтары мен мүдделерін немесе басқа тұлғалардың құқықтары мен мүдделерін қорғайды. Олардың іс жүргізу әрекеттері істің қозғалуына, бір сатыдан екінші сатыға өтуіне және істі қысқартуға ықпал етуі мүмкін.

Реттеу әдісі: императивтік және диспозитивтік үйлесім

Азаматтық іс жүргізу құқығын реттеу әдісі императивтік-диспозитивтік сипатқа ие.

Императивтік бастау

Соттың іс жүргізу әрекеттері билік сипатында болады және олар өздері бағытталған тұлғалар үшін міндетті. Бұл әрекеттер мемлекеттік билік органының өкімі ретінде мәжбүрлеу күші бар құқық нормаларына негізделеді.

Диспозитивтік бастау

Іске қатысушы тұлғалардың әрекеттері көбіне ерік білдіруге негізделеді. Мысалы, талап қоюшы талаптан бас тартуы мүмкін, ал тараптар бітісу келісімін жасаса, іс қысқартылуы ықтимал.

Жүйесі: жалпы және ерекше бөлім

Азаматтық іс жүргізу құқығы жалпы және ерекше бөлімдерден тұрады.

Жалпы бөлім

Жалпы бөлімге сот әділдігінің принциптері, азаматтық істердің сотқа қарастылығы, сот құрамы, қарсылық білдіру, іске қатысушылар құрамы, олардың құқықтары мен міндеттері, дәлелдеу, талап қою және өзге де базалық институттарды бекітетін нормалар кіреді.

Ерекше бөлім

Ерекше бөлім құқықтың осы саласының жекелеген институттарын және іс жүргізу сатыларын реттейтін нормалардың жиынтығын қамтиды.

Азаматтық процесс және оның міндеттері

Азаматтық іс жүргізу — соттың, іске қатысушылардың және процеске өзге де қатысушылардың, сондай-ақ сот актілерін орындайтын органдардың азаматтық іс жүргізу құқығы нормаларымен реттелген қызметі. Ол іс жүргізу құқық қатынастарының пайда болуы, дамуы және тоқтатылуының жүйелі тәртібі ретінде көрінеді.

Негізгі міндет (ҚР АІЖК 5-бап)

Сот азаматтардың және ұйымдардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғау мақсатында азаматтық істерді дұрыс әрі уақтылы шешуге тиіс.

Осы міндетті орындау арқылы азаматтық сот ісін жүргізу құқықтық мемлекетті нығайтуға, заңдылық пен құқық тәртібін күшейтуге, әлеуметтік әділеттілікті орнықтыруға, құқық бұзушылықтардың алдын алуға және азаматтарды заңдарды дәл әрі мүлтіксіз орындау рухында тәрбиелеуге ықпал етеді.

Құқықтарды тиімді қорғау талабы

Конституциялық құқықтар мен бостандықтарды пәрменді қорғау сот ісін жүргізудің барлық кезеңдерінде қолданылуға тиіс құқық нормаларын қатаң сақтауды талап етеді.

Процестің сатылары

Азаматтық процесс — жеке сатылардан тұратын үдемелі қозғалыс. Әрбір істің барлық сатылардан міндетті түрде өтуі шарт емес; бұл көбіне тараптардың ұстанымына және іс жүргізудің қажеттілігіне байланысты.

Негізгі сатылар

  1. 1 Сотта азаматтық істі қозғау.
  2. 2 Істі сотта қарауға әзірлеу.
  3. 3 Істі бірінші сатыдағы сотта мәні бойынша қарау.
  4. 4 Істі апелляциялық тәртіппен қарау.
  5. 5 Заңды күшіне енген сот шешімдерін, ұйғарымдарын, қаулыларын қадағалау тәртібімен қайта қарау.
  6. 6 Жаңадан ашылған мән-жайлар бойынша заңды күшіне енген шешімдерді, ұйғарымдарды, қаулыларды қайта қарау.
  7. 7 Атқарушылық іс жүргізу.

Істердің қаралу тәртібі: талап және өзге өндірістер

Азаматтық істердің көпшілігі талап қою ісін жүргізу ережелері бойынша қаралады. Мұндай істер сотта талап арыз беру арқылы қозғалады, құқық туралы даудың болуымен сипатталады, ал сот қарауының өзегі — даулы құқық қатынасы және дауласушы тараптардың қатысуы.

Талап істерінен бөлек, соттар конституциялық және әкімшілік-құқықтық қатынастардан туындайтын істерді, сондай-ақ ерекше іс жүргізу тәртібімен қаралатын істерді де қарайды.

Басқа құқық салаларымен байланысы

Материалдық құқықпен байланыс

Азаматтық іс жүргізу құқығы құқықтың материалдық салаларымен тығыз байланысты: сот іс бойынша шешім шығарғанда даулы құқық қатынастарын реттейтін материалдық құқық нормаларын қолданады. Сонымен қатар, сотқа қарастылықты және анықтаудың нысанасын айқындайтын іс жүргізу сипатындағы нормалар маңызды орын алады.

Қылмыстық іс жүргізумен ұқсастығы және айырмашылығы

Азаматтық іс жүргізу құқығы қылмыстық іс жүргізу құқығымен де өзара байланысты, өйткені екі сала да сот әділдігін жүзеге асыру тәртібін белгілейді. Ұқсастық көбіне іс жүргізу нысандарында және сатылардың құрылымында көрінеді.

Айырмашылығы: қылмыстық іс жүргізу тек соттың қызметін ғана емес, сонымен бірге алдын ала тергеу органдарының қызметін де қамтиды; тиісінше реттеу пәні мен тетіктерінде ерекшеліктер бар.

Ескерту

Берілген мәтіннің соңғы бөлігінде «Азаматтық іс жүргізу құқығының деректемелері...» деген сөйлем аяқталмай қалған. Егер жалғасын жіберсеңіз, деректемелер (қайнар көздер) тақырыбын да осы құрылымға енгізіп, толықтырып беремін.