Сүт өнімдері
Кіріспе
Сүт — қазақ халқының ежелден келе жатқан қастерлі тағамдарының бірі. Қазақ тілінде сүтті кейде «ақ» деп атайды. Сондықтан да «Ақты төкпе» деген сөз бекер айтылмаған: ақ — береке мен ырыстың, тазалық пен қадірдің нышаны.
Адам өмірге келген сәтінен бастап-ақ сүтпен қоректенеді. Осы себепті сүтті қадірлеу, ысырап етпеу және оны қасиетті тағам ретінде құрметтеу — ұлттық дүниетанымның өзегі.
Мақсаты
Сүттің құрамын және сүт өнімдерінің адам денсаулығына тигізетін пайдасын зерделеу, сондай-ақ дәстүрлі сусындар мен тағамдардың емдік-сауықтыру қырын таныту.
Сүттің құрамы
Сүттің сиырдан алынатынын көпшілік біледі. Дегенмен мал сүті — құрамы күрделі, табиғи тұрғыда теңгерілген өнім: ол 100-ден аса түрлі қосылыстардан тұрады.
Негізгі құрамдастар
- 30-ға жуық май қышқылдары
- Сүт ақуызы және ағзаға қажетті амин қышқылдары
- 50-ден аса макро және микроэлементтер
- 40-қа жуық витаминдер
- Ферменттер және өзге биологиялық белсенді заттар
Неліктен «ақ» деп атайды?
Қазақта сүт пен одан жасалған тағамдар «ақ» ұғымына біріктіріледі: сүт, айран, қатық, қымыз, шұбат және тағы басқа өнімдер халық санасында бір тұтас құндылық ретінде қабылданған.
Сүттен май, қаймақ, ірімшік сияқты түрлі тағамдар өндіріледі. Бұл — оның тұрмыстағы да, тағамтанудағы да маңызын айқындайды.
Сүт өнімдері
Дәстүрлі дастарқанда сүттен алынатын өнімдердің орны бөлек. Күнделікті ас мәзірінде жиі кездесетін түрлері:
Сүт өнімдерінің құрамы мен пайдасы
Сүттен жасалатын өнімдер адамның өміріне және денсаулығына айрықша ықпал етеді. Қазақ тәжірибесінде әр түліктің сүтінің өзіндік ерекшелігі мен пайдасы бар деп қарастырылған.
Түйе сүті және шұбат
Түйе сүтінен шұбат жасалады. Ғалымдар шұбатты өкпе аурулары, бауыр дерті, холецистит және өт жолдарына қатысты кейбір мәселелерде тағамдық қолдау ретінде қолдануға болатынын атап өтеді.
Жылқы сүті және қымыз
Жылқы сүтінен қымыз ашытылады. «Қымыз — ауруға ем, сауға қуат» деген сөз оның халық арасындағы беделін көрсетеді. Қымыздың құрамында С дәрумені мол: сиыр сүтімен салыстырғанда шамамен он есе көп деп айтылады.
Қымыздың пайдалы қасиеттері әсіресе созылмалы сырқаттан әлсіреген ағзаны сергіту, иммундық қолдауға ықпал ету тұрғысынан жиі сөз болады. Халық медицинасында оның құрт ауруына (туберкулезге) қатысты қолданылуы да кең тараған.
Сиыр сүті
Сиыр сүті дәрумендердің тұрақты көзі ретінде бағаланады. Әсіресе майда еритін витаминдерге — A, D, E және K — бай екені жиі айтылады. Бұл дәрумендер ағзаға пайдалы биологиялық үдерістердің қалыпты жүруіне ықпал етеді.
Ескерту
Бұл бөлімдегі мәліметтер дәстүрлі таным мен жалпы ақпаратқа негізделген. Нақты диагноз қою және ем тағайындау үшін дәрігер кеңесі қажет.
Қорытынды
Қазақ халқы сүтті ерекше қадірлеген. «Ақты баспа» деген тыйымның астарында — тағамға құрмет, еңбекке сыйластық және берекені бағалау сияқты терең мән жатыр.
«Ақ» ұғымына сүт қана емес, одан тарайтын айран, қатық, қымыз, шұбат және басқа да өнімдер кіреді. Қалай адам баласы ана сүтімен жетілсе, малдың төлі де енесінің ақ сүтімен өсіп-жетіледі. Төрт түліктің қадірін таныған халық оны тіршіліктің берік тірегі деп білген.
Түйін
- Сүт — құрамы бай, табиғи теңгерімді тағам.
- Сүт өнімдері дәстүрлі өмір салтында да, денсаулыққа қатысты түсінікте де маңызды орын алады.
- «Ақ» — құрмет пен берекенің символы, оны қадірлеу — мәдени құндылық.