Кек жолындаАлғашқы қар жауып, ел қыстауларына көше бастады
Қар түскен шақтағы дүрбелең
Кек жолында алғашқы қар жауып, ел қыстауларға көше бастайды. Тәкежан жинатып қойған майяларды Дәркембайлар тасымақ болғанда, Тәкежан ауылы үстіне келіп қонады. Базаралы мен елдің ірілері Тәкежанның алдына барып, уәжін айтқанымен, ол райынан қайтпай қасарысып қалады.
Қарсы қимылдың басталуы
Осыдан кейін Базаралы Миялы мен Байғабыл жатақтарынан қырық атты жігіт жинайды. Бұл топ Тәкежанға қарсы ұйымдастырылған еді.
Керала оқиғасы: естелік пен ашу
Шабуылдың алдында Базаралы каторгада танысқан орыс досы, қашуға көмектескен Кераланы есіне алады. «Ішкі Россия жерінде елді сорлататын Тәкежандар иттен де көп екен» деген ойы зілдей ауырлайды.
Педоттың қорлығы
Керала Педот деген байдан қорлық көрген. Педот көрші баймен ит жарыстырып, оның итіне қызығып, айырбас сұрайды. Айырбасқа Кераланың он тоғыз жастағы қарындасы Аксиньяны береді.
Екі бай Педоттың сарайында мас болып, жас қыздың намысына тигелі тұрған сәтте, Керала шыдамай байға балта лақтырып, сарайды өртке орайды. Қарындасын алып, орманға тығылады. Бір ай шамасы бой тасалап жүріп, талай байдың үйін өртейді. Ақыры ұсталып, өмірлік каторгаға айдалады.
Ұқсастық
Базаралы осы Педотты Тәкежанға теңеп отыр: бірінің зәбірі бір елдің ызасын қоздырса, екіншісінікі тұтас ауылдың берекесін қашырған.
Түнгі шабуыл: қар, үнсіздік, жылқы
Жиналған жігіттердің он бесі Тәкежанның сегіз жүз жылқысын айдап әкетуге бөлінеді. Базаралы мен Абылғазы қалған жиырма бес жігітті айқасқа бастап шығады.
Қар қалың түскен түн
Түнде қар мол жауып, тізеден келеді. Тәкежан ауылы әлі ұйқыда жатқанда, он бес жігіт түгел жылқыны айдап алып кетеді.
Қуғын және бетпе-бет
Әзімбай жағдайды байқап қалып, ақырып, жігіттері мен жылқышыларын атқа қондырады. Сол сәтте оларға қарсы Базаралының тобы келеді. Шайқаста Базаралылар үстем түседі: Әзімбай мен жігіттері аттан айырылып, жаяу қалады.
Жылқының тағдыры
Ол кезде жылқы айдаған жігіттер Ойқұдықтан өтіп, Ералыға жетіп үлгереді. Тәкежанның жылқылары жол-жөнекей кедей-кепшік ауылдарға таратылады — «мал болып сіңбейді, ас болып сіңеді» дегендей, соғымдыққа сойыла бастайды.
Жылқы Шүйгінсу, Әзберген, Балпан, Қарауыл ауылдарынан бастап қалың Шыңғысқа дейін тарайды.
Қуаныштың көлеңкесі және арыздың жолы
Қыстың қатты суығы енді түссе де, Тәкежан ауылы әлі күзеуде. Базаралының ерлігі кедейлерге қуаныш болғанымен, артынан ауыр салдар ергендей сезіледі. Тобықты ішінен талай арызшы шығып, қалаға барып-келіп жүреді.
Тәкежанның қысымы
Тәкежан Майбасар мен болыс Күнтуды қатты зекіп, тыныштық бермейді.
Күнтудың шешімі
Ақыры Күнту өзі Семейге барып, болыстықтан кетуге өтініш жазады.
Борандағы қасірет: Иса мен қасқыр
Әзімбай болса ауылдағы малшыларға күнде ақырып, өктемдігін күшейтеді. Қыстық ықтырма болмаған соң қой жүдеп, жан-жаққа бытырай береді. Қалың боранға қарамай қойшылар тыста жүруге мәжбүр.
Бір сәттік селқостық
Иса (Иіс әженің баласы) жылыну үшін үйге кіріп шыққан мезетте, ықтырмадан бір топ қой бөлініп кетеді. Әзімбай айқай салып, оны қойды қайтаруға жібереді.
Түн қоюланған шақ
Түн жамылар тұста Иса қойларды әрең табады. Бірақ қасқыр шауып үлгерген екен: айналада көздері жанып, бес қасқыр ториды. Олар Исаны елемей, тіпті жанынан өте беріп, қойдың алқымынан алады.
Иса шоқпарын көтеріп, үш қасқырды шекесінен ұрып құлатады. Төртіншісін қайта-қайта соқса да құламайды — өзі бір арлан. Бір сәтте шоқпары қолынан түсіп кетеді. Сонда Иса қолмен айқасып, қасқырды буындырып алады. Қанша қысса да жан бермеген арланға сол мезетте көрші кедей Қаңбақ жетіп келіп, қасқырдың өкпесіне пышақ сұғып, біржола тоқтатады.
Құны ауыр олжа
Бесіншісі бөлтірік болып шығып, жалғыз қалған соң ғайып болады. Қойды жинап санаса, елу шақтысы ғана қалыпты.
Иса мен Қаңбақ екі-екіден қасқыр іліп, қойды айдап қайтады. Исаның жаяу жүріп төрт қасқыр түсіргені ел ішінде аңызға айналады.
Алғыссыз өткен ерлік
Иса суық тиіп, әбден қалжырап қалады. Әзімбай болса алғыс айтпақ түгіл, олжалы қасқырларын да алып қояды. Төсекте оранып жатқанына алты күн болғанда, ерлігі бар аяулы азамат дүниеден өтеді.
Артында шешесі Иіс, әйелі және Асан мен Үсен атты балалары аңырап қалады.