Байтастың мінгені Құнанбайдың қара жал бұрыл аты
Назарларыңызға Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясының I томындағы «Қайтқанда» бөліміне қатысты қысқаша мазмұнын ұсынамыз.
Бұл бөлімде 13 жасқа таяған Абайдың қаладағы оқудан ауылға қайтуы, әке мен бала арасындағы салмақты әңгімелер, ел ішіндегі даулы оқиғаға байланысты жиналған ру басыларының кеңесі баяндалады.
Қаладағы оқудан ауылға қайту
Абай орыс мектебінде үш ай оқыған соң, әкесі Құнанбайдың шешімімен ауылға қайтсын деп Байтас пен Жұмабай жіберіледі. Ауылға үш күндік жол қалғанда бала шәкірт бар күшін салып, алға қарай озып, асығып отырады.
Есенбай жырасы маңындағы күдік
Байтас Абайды қуып жетіп: «Енді асықпа, Есенбайдың жырасына ұры жатады», — деп ескертеді. Абай сөзге қарсы келмей біраз қатар жүріп, көп ұзамай қайтадан алға қарай шауып кетеді де, екі-үш белден аса көзден таса болады.
Байтас мінген ат — Құнанбайдың қара жал бұрыл аты, ал Жұмабайдың астындағы — Құнанбайдың Найманкөк деген ірі көк ала аты. Екеуі де баланың соңынан жарыса шабады, бірақ бір бел асса да Абай көрінбейді.
Күлкілі оқиға: «Ұры» болып көрінген Абай
Біраз уақыт өткен соң Жұмабай арт жағынан тасырлап келе жатқан ат дүбірін естиді де: «Е, бұл Есенбайдың жырасының жауы болар», — деп ойлап, ақ-көк атты тепкілей түседі. Қуып жеткенде күндіз шабатын «ұры» бет-аузын тұмшалап алыпты.
Жұмабай жетіп барғанда әлгі «ұры» оның қалың қара тымағын көзіне қарай баса кигізіп жібереді. Ақбозат бір нәрсеге тіреліп тоқтағанда, Жұмабай тымағын жұлып алса, ол ұры емес — «Құнанбайдың бөлтірігі» Абай болып шығады. Байтас пен Абай ішек-сілесі қатып күледі.
Сәлден соң Абай Жұмабайдан орынсыз қылығы үшін кешірім сұрайды.
Құнанбай ауылы: қарсы алу және әкенің салмағы
Шыңғыс бөктеріне үш-төрт ауыл қоныпты. Ел оны «Құнанбай ауылы» дейді. Абай ауыл ортасындағы ақ үйлердің жанына жеткенше асығады. Екі шешесі — Ұлжан мен Айғыз — алыстан күтіп тұрады.
Әуелі әкеге сәлем
Абай аттан түсісімен анасына ұмтылғанда, Ұлжан: «Әуелі әкеңмен амандас», — деп Құнанбайды меңзейді. Абай әкесіне және жанындағы үлкендерге барып сәлем береді. Байтас пен Жұмабай да келіп амандасады.
Құнанбай Абайдан: «Молда болдың ба? Бойыңа қоса білімің де өсті ме?», — деп сұрайды. Сосын баласын шешесіне жібергендей ишара білдіріп, өзі батыстан келе жатқан төрт-бес салт аттыға көз салады.
Зеренің құшағы және үй ішінің көңіл күйі
Абайды шеше-жеңгелері сүйіп, Телғара деп еркелетеді. Бәрімен амандасқан соң, ол ең көп сағынған Зере әжесінің құшағына енеді.
Кеш түсе Абай әжесіне арнап өлең айта бастайды. Алайда көп ұзамай Құнанбай баласын шақыртады да, үй ішін қала, оқу жайындағы сұрақтар қайта шырмайды.
Оспанның оғаш сөзі және Құнанбайдың қаһары
Сырттан Абайдан бес-алты жас кіші інісі Оспан кіріп келеді. Әуелде тыныш отырған ол бір мезетте әдепсіз сөздер айта бастайды. Құнанбай ашуланып, Оспанды жұлқып жіберіп, атшабарға алып кетуді бұйырады.
Үй іші лезде жым-жырт болып қалады. Тек Құнанбай ғана Абайға таныс қатаң сөздермен, кейде ыза мен зіл араластыра сөйлеп отырады.
Қодар ісі: кеңес, фәтуа және ру арасы
Құнанбай сөз арасында Қодар жайын қозғағанда, Абай әуелде «Қозы Көрпеш — Баян сұлу» жырындағы Қодарды елестетеді. Бірақ Құнанбайдың айтуынша, бұл жолғы Қодар қазақ ішінде болмаған лағнетті іс жасаған көрінеді. Жиналғандар осы оқиғаның шындығы мен жаза жайын талқыға салады.
Фәтуа іздеу
Байтас пен Жұмабай қалаға тек Абайды әкелу үшін емес, Құнанбайдың тапсыруымен Ахмет Риза хазіреттен осы іске қатысты фәтуа сұрауға да барған. Хазіреттің айтқан үкімі: жазасы — дарға асу.
Жиналған ел: Тобықты ішіндегі тармақтар
Бұл кеңес Тобықты ішінде өтеді. Тобықты бірнеше рудан тұрады. Солардың ішінде:
- Жігітек руынан — Бөжей.
- Көтібақ руынан — Байсал.
- Бөкенші руынан — Сүйіндік.
- Ырғызбай руынан — Құнанбай.
Ал басты дау шыққан Қодар — Барсақ руынан.
Абайдың көкейіндегі сұрақ және ауыр шындық
Үлкендер арасында Жиреншенің іші пысып, тысқа шығады. Бала Абай Жиреншені жақсы танитын. Қодардың кім екенін білгісі келіп, ол да сыртқа ілеседі.
Жиреншенің түсіндіруі
Абай: «Жаңағы Қодар деген кім?» — деп сұрайды. Жиренше оның Шыңғыстың етегінде тұратын, жақыны жоқ, жалғыз үйлі Барсақ екенін айтады.
Сондай-ақ Қодардың қыста жалғыз баласы өлгеннен кейін келінімен жақындасып кеткенін меңзейді. Абай алғашында толық түсінбейді. Жиренше тұрпайы қимылмен ұғындырған соң ғана Абайдың көңіліне ауыр шындық орнығады.
Осыдан кейін Абай қайтадан үйге кірмей, шешесіне қарай беттейді.
Ескерту: Бұл мәтін — «Абай жолы» роман-эпопеясының I томындағы «Қайтқанда» бөлімінің берілген үзіндісі бойынша редакцияланған қысқаша мазмұн.