Синтетикалық желім түрлерін ата
Сабақтың тақырыбы
Ағаш желімдерінің түрлері.
Сынып
7-сынып, «Технология» пәні.
Сабақ түрі
Аралас сабақ.
Сабақтың мақсаты
Білімділік
Желім түрлерімен және оларды алу технологиясымен таныстыру.
Тәрбиелік
Тақырыпты тыңдау кезінде тұрақты зейін қалыптастыру; жұмыс орындауда дәлдікке баулу; желімдеп жасалып жатқан бұйымға ұқыптылықпен қарауға тәрбиелеу.
Дамытушылық
Желім түрлерін ажырата білу және желім дайындау дағдысын қалыптастыру; ойлау қабілетін дамыту.
Көрнекі құралдар
- Сабақ жоспары жазылған плакат.
- Желім түрлері туралы плакат.
- Сөздік жазылған плакат.
- Желім жасауға пайдаланылатын заттар.
- Желімдеуге арналған заттар және оқушылар дайындаған бұйым бөлшектері.
Пәнаралық байланыс
Тарих
Халқымыздың мал шаруашылығымен айналысуы.
Биология
Мал өнімдері және олардың қасиеттері.
Бейнелеу өнері
Ою-өрнек элементтері.
Химия
Желім дайындау үдерісі.
Орыс тілі
Терминдер: казеин, синтетика және т.б.
Сабақтың әдістері
Плакаттар арқылы түсіндіру, сұрақ-жауап, баяндау, шығармашылық жұмыс, үлестірмелермен өз бетінше жұмыс.
Сабақ барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі
- Оқушыларды түгендеу.
- Сабаққа дайындығын тексеру.
- Шеберхана тазалығын тексеру.
II. Үй тапсырмасын тексеру
Тақырып: ағаш бөлшектерін желімдеу (үлестірмелермен жұмыс).
Сұрақтар
- Желіммен құрастырып бекіту қалай жүргізіледі?
- Ағаш материалдарын қалай үнемдеуге болады?
- Бөлшектерді желімдеп құрастыру қалай орындалады?
- Ағаш бөлшектерін құрастырып желімдеудің артықшылығы неде?
- Ою-өрнектер неше түрге бөлінеді?
III. Қорытынды сөз
Мұғалім: Оқушылар, ағаш бөлшектерін желімдеу тақырыбына жақсы дайындалдыңдар. Желіммен құрастырып-бекіту жолдарын, сондай-ақ ағаштың қысқа қиындылары мен қалдықтарын бір-біріне жабыстыру арқылы материалды едәуір үнемдеуге болатынын қайталадық. Бүгінгі жаңа сабақ та желім тақырыбымен тікелей байланысты.
IV. Жаңа сабақты түсіндіру
Негізгі жіктеу
- Табиғи желім — мал өнімдерінен алынады.
- Синтетикалық (жасанды) желім — өнеркәсіптік жолмен дайындалады.
Тарихи-танымдық кіріспе
Қазақ халқының тұрмысында мал шаруашылығының орны ерекше болған: азық, сусын, киім-кешек, баспана — бәрі де мал өнімдерімен байланысты. Желімнің кейбір түрлері де осы мал өнімдерінен алынған.
Табиғи желімдер
Бұрын ағаш шеберлері желімді өздері дайындаған. Ағаш бөлшектерін жапсыруда мал өнімдерінен жасалатын ағаш желімі, сүйек желімі және казеин желімі кең қолданылған.
Шел желімі
Мал терісінің шелінен дайындалады: суға қоймалжың болғанша қайнатады. Қайнау кезінде тұз, әк немесе бор қосуға болады. Көбіне құрғақ күйде сақталып, қолданар алдында қыздыру арқылы дайындалады.
Сүйек (мүйіз, тұяқ) желімі
Кепкен, майсыз сүйектен, сондай-ақ мүйіз бен тұяқтан алынады. Алдымен минералды тұздарын кетіру үшін өңдейді, кейін арнайы ыдыста қайнатады. Қайнату кезінде үнемі араластыру қажет. Көбіне ағаш шикізатын желімдеуге қолданылады.
Казеин желімі
Сүт ақуыздарынан (майы алынған сүзбеден) жасалады. Өнеркәсіпте көбіне ұнтақ түрінде сатылады. Сатып алғанда шірік иіс болмауы тиіс.
Казеин желімінің ерекшелігі және дайындау тәртібі
- Кемшілігі: ағаштың түсін өзгертіп, қарайтып жіберуі мүмкін.
- Ұсыныс: көбіне шырша мен қайың бұйымдарын желімдеу үшін қолданған дұрыс.
- Қолдануға дайындау: бөлме температурасындағы суға араластырып, тұз немесе мүсәтір спиртін қосады. Қоспа түйіршіксіз, қаймақ тәрізді қою болғанда жарамды.
- Уақыты: дайындалған желім 3–7 сағаттан кейін қолдануға жарамсыз болуы мүмкін, сондықтан бұйымды алдын ала дайындап, желімді бірден жағу керек.
Ескерту
Кейбір табиғи желімдер тақта (қатты) түрінде де кездеседі: қолданар алдында ұсақтап, ұнтақтап, сумен араластырып дайындайды.
Синтетикалық (жасанды) желімдер
Синтетикалық желімдер әдетте суға төзімді келеді және қара күйе мен микробтардан аз бүлінеді. Дегенмен жұмыс барысында қауіпсіздік талаптарын сақтау маңызды: бөлмені жиі желдетіп, мүмкін болса ашық алаңда жұмыс істеу керек.
Кең таралған түрлері
- ПВА (поливинилацетат) — ағаш, қағаз, мақта тәрізді материалдарды желімдеуге қолайлы. Сақтау мерзімі шамамен 6 ай.
- Нитрожелім — нитроцеллюлоза мен шайырлардың органикалық еріткіштердегі ерітіндісі. Ағаш бөлшектерін жапсырудан гөрі ағашқа мата, тері жапсыруда жиірек қолданылады.
- БФ-2 — сықпа (түтік) түрін қолданған ыңғайлы.
Шайырлы желімдер және әмбебап құрамдар
Шайырлы желімдер қатарына МК-1, МК-60, МК-70, ВИАМ-6, ВИАМ-Ф-9, ВИАМ-3 жатады — ағашты берік желімдейді.
Марс желімімен ағашты ғана емес, қағаз, тері, мата, металл, керамиканы да желімдеуге болады. Феникс және Момент желімдері қасиеті жағынан Марс желіміне ұқсас.
V. Жаңа материалды пысықтау
- Желімнің қандай түрлері бар?
- Мал өнімдерінен алынған желім қалай аталады?
- Табиғи желімдердің түрлерін атаңдар.
- Сүйек желімі қалай жасалады?
- Шел желімі қалай дайындалады?
- Синтетикалық желім түрлерін атаңдар.
- Казеин қалай алынады?
- БФ-2 желімімен нені және қалай желімдеуге болады?
Сарамандық жұмыс
Ұлдар әкелген бұйымдарын желімдейді. Әр оқушы жұмысты өз бетінше орындайды.
VI. Жұмысты қорытындылау
Орындаған жұмыстар талданып, желім түрлерін дұрыс таңдау және қауіпсіз жұмыс істеу талаптары қайта бекітіледі.
VII. Бағалау
Оқушылардың жұмысы орындалу сапасына, дәлдігіне және қауіпсіздік ережелерін сақтауына қарай бағаланады.
VIII. Үй тапсырмасы
Тақырып: Желім түрлері.