Қызылорда облысы, Қазалы ауданы, Әйтеке би кенті, МКҚК 2 Айгөлек бөбекжай - балабақшасыныңпсихологы Мүсірепова Тоқсұлу СейітқұлқызыТақырыбы
Қызылорда облысы, Қазалы ауданы, Әйтеке би кенті
МКҚК №2 «Айгөлек» бөбекжай-балабақшасының психологы — Мүсірепова Тоқсұлу Сейітқұлқызы
5–6 жастағы балалардың дамуы
Алты жасқа таяған кезеңде баланың денесінде, жүйке жүйесінде, сөйлеуінде және әлеуметтік мінез-құлқында айқын өзгерістер байқалады. Төмендегі бөлімдерде осы жас ерекшеліктері жинақы әрі түсінікті түрде берілді.
Дене дамуы: негізгі көрсеткіштер
Бойы
≈ 116 см
Салмағы
≈ 21,5 кг
Дене пропорциясы
кеуде, иық, жамбас ұлғаяды
Бұл жаста аяқ башпайлары мен қол саусақтары ұзарады. Ұл мен қыз балалардың дене дамуы арасында айырмашылықтар байқала бастайды: мысалы, қыз баланың кеуде тұсы ертерек дамып, саусақтарының нәзіктігі мен икемділігі әртүрлі болуы мүмкін.
Бес жаста буындар мен сүйек жүйесі (206 сүйек), бас сүйегінің мөлшері, формасы мен құрылысы қарқынды өзгеріп отырады. Дегенмен сүйектер әлі толық қатаймайды, иілуге бейім келеді. Сондықтан жиі құлап қалудан, бір жерін соғып алудан сақтандырған дұрыс.
Маңызды ескерту
Ірі бұлшықеттер біршама нығайғанымен, майда бұлшықеттер мен саусақтардың күші әлі де әлсіз болады. Сондықтан қолдың ұсақ моторикасын дамытатын ойындар мен тапсырмаларды (құрастыру, жапсыру, мүсіндеу) біртіндеп, шамамен беру маңызды.
Жүйке жүйесі және мінез-құлықты реттеу
Баланың мінез-құлқын реттеуде ми қыртысының рөлі артып, жүйке жүйесінің қызметі жетіледі. Мидың алдыңғы бөліктері шапшаң дамиды, сондықтан бала күрделі ұғымдарды жақсырақ түсіне бастайды. Мысалы, «киім» дегенде түрлі киім атауларын, «ойыншық» дегенде ойыншық түрлерін жалпылап атай алады.
Бала ойыншықтармен, қуыршақтармен мақсатты әрекет жасап, олардың адамдар жасаған зат екенін түсінеді. Қуыршақ театры кейіпкерлерінің кейбір сөздерін, тақпақтарын жатқа айта алуы да осы кезеңге тән.
Тежелудің дамуы
Алты жасқа жақындаған сайын тежелу (өзін ұстай білу) күшейеді. Бұл мінез-құлық ережелерін жеңіл орындауға көмектеседі.
Жүктемені мөлшерлеу
Балаға «өзін тежеп отыруды» қажет ететін тапсырмаларды (ұзақ күту, көп отыру, үнемі үнсіз болу) жиі әрі шамадан тыс беру жүйкеге күш түсіруі мүмкін. Тапсырманы мөлшерлеп, үзіліспен ұйымдастырған дұрыс.
Қозғалғыштық қасиеті
Жүйкенің қозғалғыштығы біртіндеп жетіліп, сұраққа тез жауап беру, әрекет пен қимылды жылдам ауыстыру дағдыларын дамытуға мүмкіндік береді. Бірақ бұл қасиет әлі толық қалыптаспайтындықтан, ересектердің шұғыл өтінішіне дереу жауап бермеуі мүмкін (белгі бойынша жүгіру, секіру, тапсырманы лезде орындау сияқты).
Сөйлеу тілі: сөздік қор, грамматика, байланыстыра сөйлеу
Лексика
5–6 жастағы балалар бейнелеуіш сөздерді, біртектес сөздерді орынды қолдануды үйренеді. Зат есім, сын есім, етістікті түрлендіріп пайдалана алады.
Мысал
аю, қонжық, ақ аю, қара аю
Сипаттау
Заттардың түсін, көлемін және өзге белгілерін атап, күрделі анықтауыш сөздерді қолдана бастайды. Табиғат туралы әңгімелерде сын есімдер жиі кездеседі.
Деңгей айырмашылығы
Дамуы жақсы балалар күрделі тілдік құрылымдарды еркін қолданса, сөйлеуі шектеулі балалар көбіне жеке қимыл-әрекетті білдіретін етістіктермен шектелуі мүмкін.
Мұндай жағдайда қосымша түзету-дамыту жұмыстары қажет болады.
Байланыстыра сөйлеу
Байланыстыра сөйлеу естиярлар тобынан бастап қалыптасады: бала шамамен 30–60 сөз көлемінде әңгіме құра алады.
Ересектер тобында сөйлеу белсенділігі кейде бәсеңдеп, бала тек ерекше қызықтырған тақырыпта ғана 150–200 сөз қолданып әңгімелеуі мүмкін.
Неліктен сөйлеу белсенділігі төмендеуі мүмкін?
Ойын, еңбек сияқты әрекеттер кезінде сыртқы сөйлеу белсенділігі алдыңғы кезеңдермен салыстырғанда 2–3 есе төмендеуі ықтимал. Зерттеушілер мұны сыртқы сөйлеудің біртіндеп ішкі ойлануға ауысуымен байланыстырады. Соның салдарынан өзара түсінісу тілі де уақытша бәсеңдеуі мүмкін.
Сондықтан балалардың сөйлеу тілінің дамуына жүйелі түрде мән беріп, бағыт-бағдар жасап отырған маңызды.
Сөйлем құрау және грамматика
Кейбір балалар бір сөзді қайталауды, жалғауларды жиі қолдануды ұнатады, сондықтан сөйлемдері ұзара түсіп, 20 сөзге дейін жетуі мүмкін.
Бұл кезеңде бала көбіне 4–6 сөзден сөйлем құрай алады. Бірақ сөйлемді толық әрі дұрыс құрау, дауыс ырғағымен ойдың аяқталғанын білдіру дағдылары әлі де бекітіле түсуді қажет етеді.
Ересектерге ұсыныс
Күрделі және құрмалас сөйлемдерді дұрыс құрауды, жалғауларды орынды қолдануды үлгі арқылы үйреткен жөн: қысқа сөйлемнен бастап, біртіндеп толықтыру, сұрақ қою, жауапты кеңейту тәсілдерін қолданыңыз.
Әлеуметтік даму және танымдық қабілеттер
Ересектер тобында баланың үлкендермен және құрдастарымен қарым-қатынасы күрделенеді. Іс-әрекет мазмұны мен түрі (ойын, еңбек, оқу) байып, мақсатты әрекеті айқынырақ қалыптасады.
Ойлаудың жоғары түрлері дами бастайды: көрнекі-образды ойлау күшейіп, шығармашылықтың алғашқы элементтері көрінеді.
Осы кезеңде қалыптасатын дағдылар
- мұқият тыңдау
- есте сақтау
- өзін-өзі ерікті басқару
- талдау жасау
- белгілерін ажырату
- салыстыру
- қарапайым қорытынды шығару
- өзара көмектесу
Топтық ойынның кеңеюі
Балалар азын-аулақ кедергілерді жеңуді, қол жеткізген нәтижесін бағалауды үйренеді. Бірге ойнайтын балалар тобы көбейіп, ынтымақтастық тәжірибесі нығаяды.