Қасқыр күйінің шығу тарихы
Сабақ тақырыбы
Қара қобызды сарнатқан Жаппас Қаламбаев
Мақсат
Күйші-композитор Жаппас Қаламбаевтың шығармашылығымен танысу.
Міндеттер
- Білімділік: Ықылас мұрасын Жаппас өнері арқылы тану.
- Дамытушылық: есте сақтау қабілеті мен домбыра тарту шеберлігін жетілдіру.
- Тәрбиелік: үлкенге құрмет сезімін қалыптастыру.
Көрнекіліктер
Суреттер, интерактивті тақта, домбыра, үнтаспа, баян.
Сабақтың құрылымы
1) Ұйымдастыру
Сыныптың дайындығын тексеру, назарды сабаққа шоғырландыру.
2) Қызығушылықты ояту
- Қылқобыз қандай аспап?
- Суреттен кімді көріп тұрсыңдар? (Ықылас)
- Қандай қобызшы-күйшілерді білесіңдер?
- Қандай күйлерді атай аласыңдар?
3) Тыңдау және талдау
- Ықылас: «Шыңырау» — тыңдау.
- Ж. Қаламбаев орындауында: «Қасқыр» — тыңдау, әңгімелеу.
Тапсырма
Күйлердің ырғақ-екпінін сипатта: қай тұсы шиеленісті, қай тұсы баяулайды? Қандай көңіл күй береді?
4) Ән үйрену
«Мектеп — ана» әнін үйрену және орындау.
5) Музыкалық сауат
Қаратау өңіріндегі күйшілік дәстүр және оның көрнекті өкілдері туралы әңгіме.
Жаппас Қаламбаев: өмірі мен өнер жолы
Жаппас Қаламбаев 1909 жылғы 1 қаңтарда Шымкент облысының (қазіргі Түркістан өңірі) Созақ ауданына қарасты Талап ауылында дүниеге келеді. Табиғаты көркем, ән-күйі мол орта оның дарынының ерте оянуына ықпал етті.
Отбасындағы өнер дәстүрі
Кіші қызы Құндыздың айтуынша, Жаппастың атасы Қасымбек домбыраны шебер тартып, түрлі аспап жасап, гармоньмен ән айтатын өнерпаз болған. Әжесі Жібек те «күміс көмей» әнші ретінде елге сыйлы адам еді. Осы әулеттік өнер Жаппастың бойына дариды.
Жаппас 6 жасынан домбыраны еркін меңгеріп, күйлерді бір тыңдағаннан-ақ жаттап алатын зеректігімен ерекшеленеді.
Домбыра мен қобызды қатар игеру
Ол сал-серілер мұрасынан сусындап, үлкен жиындар мен мерекелерге қатыса жүріп орындаушылық шеберлігін шыңдайды. Кейін қазақтың көне қылқобызын игеруді мақсат етіп, аз уақыт ішінде аспапты толық меңгеріп, танымал қобызшы атанады.
Жаппас өз талантының қалыптасуына Созақ жәрмеңкесіне жиналған халық өнерпаздарының әсері ерекше болғанын еске алады.
Ұстаздар ықпалы: Сүгір және Жұбанов
Жаппас Қаратау күй мектебінің әйгілі өкілі Сүгір Әлиұлымен кездесіп, алдымен Ықылас күйлерін домбыра арқылы үйренеді. Кейін оларды қобызға лайықтап, өзіне тән мәнермен орындаушыға айналады.
Қобызшылық өнердің тұрақты дамуына бағыт-бағдар беріп, қолдаған тұлғалардың бірі — академик А. Жұбанов.
1934 жыл: сахнаға танылу және оркестрге қабылдану
1934 жылы Алматыда өткен бүкілқазақстандық өнерпаздар слётіне қатысып, Жаппас Қаламбаев орындаушылық өнерімен айрықша көзге түседі. Осыдан кейін жаңадан қалыптаса бастаған Құрманғазы атындағы ұлт аспаптар оркестріне қабылданып, оның негізін қалаушылардың бірі болады.
Зерттеуші Б. Ғизатовтың сипаттауынша, Жаппас ақ костюммен сахнаға шығып, кішкентай қылқобызымен Ықыластың «Аққу», «Қасқыр», «Жез киік», «Ерден», «Қамбар» күйлерін нақышына келтіре орындаған. Тыңдарман оның үні арқылы қазақ даласының кең тынысын сезінген.
Оркестрдегі қызметі және өнер биігі
Ол оркестр құрамында 1967 жылға дейін еңбек етіп, альт қобызшылар тобының концертмейстері әрі жеке орындаушысы болды. 1936 жылы Мәскеуде өткен қазақ өнерпаздарының онкүндігіне қатысып, жүлдегер атанады.
Орындаушылық мәнер: А. Жұбанов бағасы
А. Жұбанов Жаппастың қобыз ұстауындағы ерекшелікті жоғары бағалайды: ол тірек ретінде құлақтың бірін сол жақ шекесіне тіреп, аспаптың үнін күшейтетін акустикалық тәсілді қолданған. Қобызда мойын болмағандықтан саусақ қою өте қиын, бірақ Жаппас техникалық күрделі күйлерді еркін орындаған.
Оның өнері екі мектептің тоғысқан үлгісі ретінде танылады: домбыра дәстүрі мен қобыз дәстүрі. Ол Тәттімбет, Сүгір, Дәулеткерей, Дина, Тоқа, Дайрабай күйлерін қобызға салып орындап, ауызша үйренген мұраларға өзіндік стиль қосты.
«Аққу» күйін орындаудағы көркемдік
«Аққу» күйін орындағанда қобыздың үні құстың қанатының суылын, нәзік қимылын бейнелейді. Жаппас флажолет, трель сияқты әдістерді шебер қолданып, қос дыбысты қатар жүргізе отырып, әуенді екі дауыста да дамыта алған. Бұл — қобыз техникасының ең күрделі қырларының бірі.
Мұра және шәкірттері
Жаппас Қаламбаев Қаратау өңіріндегі күйшілік дәстүрдің жалғасуына үлкен үлес қосты. Оның шәкірттері қатарында Гүлнәфис Баязитова, Фатима Балғаева, Болат Сарыбаев аталады.
Күйдің аңызы: «Қасқыр»
Ертеде бір жолаушы жол жүріп келе жатып, соңынан арлан қасқырдың ілескенін байқайды. Ол алыстан көрінген бәйтерекке шығып паналайды. Қасқыр жолаушының атын жеп қояды да, ұли бастайды. Ұлыған үнге ел ішінен қасқырлар жинала береді.
Ағаш басындағы жолаушы көмекке шақырады. Бір күндік жердегі малшының сырттан иті сол жаққа қарай жорта жөнеледі. Итті көрген қасқырлар жан-жаққа бытырай қашады, бірақ арлан қасқыр қозғалмай қалады. Екеуі бір-біріне бата алмай арбасып жатады.
«Не болса да жерге түсемін, қасқыр итке шапса көмектесемін», — деген жолаушы төмен түсе бастайды. Сол сәтте иттің назары жолаушыға ауғанда, қасқыр оқтай атылып, иттің мойнын бұрап тастайды да, жолаушыға тимей жөніне кетеді.
Итін іздеп келген малшы жолаушыға: «Неге “Айт! Айт!” деп дауыстамадың? “Айт!” дегенде ит қасқырды қуар еді. Итім өлсе де, сен аман қалдың. Енді осы итімдей сырттан тауып әкеліп бер», — дейді. Жолаушы ел аралап жүріп күшік тауып әкеліп береді.
Талқылау сұрақтары
- Аңыздағы шиеленіс қай тұста күшейеді?
- Күйдің екпіні қасқырдың әрекетін қалай бейнелеуі мүмкін?
- Оқиғадағы негізгі ой қандай?
Білесің бе?
Қазақ халқы қобызды қастерлі, киелі аспап санаған. Бақсылар адамдарды емдеу кезінде қобыздың үнін пайдаланған, оның сиқырлы әсеріне сенген. Қобыздың шанағында айна, темір салпыншақтар болуы мүмкін, ал ысқысы садақ секілді иіліп келеді. Күй өнерінің пайда болуын да қобызбен байланыстыратын таным бар.
Бекіту сұрақтары
- Жаппас неше жасынан домбыра тартуды меңгере бастады?
- Қобыз күйлерін Жаппас кімнен үйренді?
- Ол кімнің күйлерін сақтап, кейінгіге жеткізді?
- Ж. Қаламбаевтың шәкірттері кімдер?
Үй тапсырмасы
- Жаппас Қаламбаев, Сүгір, Ықылас туралы қосымша мәлімет жинау.
- «Мектеп — ана» әнін жаттау.
Қорытынды және бағалау
Сабақ соңында тыңдалған күйлердің көркемдік ерекшеліктері қорытындыланып, оқушылардың талдауы мен орындаушылық белсенділігі бағаланады.