Балабақшада ойын арқылы балалардың сөйлеу тілін дамыту тәсілдері
Балабақшада ойын арқылы балалардың сөйлеу тілін дамыту тәсілдері
Қазақстан Республикасының Президенті Н. Ә. Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауында: «Бізге экономикалық және қоғамдық жаңару қажеттіліктеріне сай келетін осы заманғы білім беру жүйесі қажет», — деп атап көрсетілуі білім беру мазмұнын жаңаша ұйымдастыруға жауапкершілік жүктейді. ХХІ ғасыр талаптары мектепке дейінгі ұйымдарда баланы ойын арқылы дамытуға, өз халқының салт-дәстүрін бойына сіңіруге мүмкіндік беретін жас ерекшелігіне сай ойын ортасын құрудың өзектілігін арттырды.
Қазақ халқында «Баланы ойын өсіреді» деген даналық сөз бар. Бала ойнап жүріп ойланады, жүйкесі тынығады, көңілі көтеріліп, ойы сергиді, денесі шынығады.
Ойынның тәрбиелік және тілдік әлеуеті
Ойын — мектеп жасына дейінгі кезеңде басталып, адаммен өмір бойы ілесіп жүретін ерекше қызмет түрі. Ойын арқылы баланың тұрмыс-салт, әдет-ғұрып, ұлттық ерекшелік, дәстүр туралы танымы мен түйсігі қалыптасады. Ойын — баланың жан серігі: қай бала болмасын ойнап өседі.
Сырттай қарағанда ойын жеңіл көрінгенімен, бала үшін өзге балалармен тіл табысу, рөл бөлісу, келісу, ойын шартын сақтау, ойын идеясын жүзеге асыру — күрделі үдеріс. Дәл осы күрделілік тілдік дамудың да табиғи қозғаушысы: бала сұрайды, түсіндіреді, дәлелдейді, келіседі, қарсы пікір білдіреді.
Ойынға зер салып қарасақ, одан үлкен әрі мәнді істердің бастау алатынын көреміз. Сондықтан ойын — баланың бойындағы қабілеттің, өнердің және көшбасшылық қасиеттердің бастауы. Болашақ батырдың да, жауынгердің де, елге қызмет ететін тұлғаның да нышаны ойын үстінде көрініс табады; бала шынығып, табиғи дарынын шыңдайды.
Е. А. Аркин: «Балаға қуаныш сыйлай отырып, оқыта-тәрбиелеуге міндеттіміз».
В. Сухомлинский: «Ойынсыз ақыл-ойдың қалыпты дамуы да жоқ және болуы да мүмкін емес… Ойын — білімге құмарлық пен еліктеудің маздап жанар оты».
Ойынның уақыттық бағыты: бүгін және ертең
Ойын екі уақыттық бағытты қамтиды: қазіргі және болашақ. Бір жағынан, бала дәл осы сәтте қуанышқа бөленеді; екінші жағынан, ойын әрдайым болашаққа бағытталады. Өйткені ойын барысында тұлғаның келешек өміріне ықпал ететін сапалы қасиеттер мен іскерлік дағдылар қалыптасады. Ойында баланың дүниеге әсер етуді қажетсінуі ең алғаш қалыптасып, айқын көрінеді — ойынның жалпы мәні де осында.
Оқу-тәрбие үдерісінде ойынды ұйымдастыру
Мектепке дейінгі білім беру ұйымында оқу-тәрбие үдерісін іске асырудың тиімді жолдарының бірі — балаларды ойын арқылы оқытып, дамыта отырып тәрбиелеу. Білім жүйесін жаңаша ұйымдастыру кезінде баланың дамуын, қалыптасуын қамтамасыз ететін сапалы білім беру үдерісін дұрыс құру қажеттілігі туындайды.
Ойынмен ұйымдастырылған іс-әрекет балаларға жеңіл әрі қызықты қабылданады. Сондықтан ойынды іріктеу кезінде нақты сабақтың мақсатын, баланың жас ерекшелігін, мүмкіндігін және жағдайын ескеру маңызды.
Сұлтанмахмұт Торайғыров «Балалықтың қанына ойын азық» деп бекер айтпаған. Ойын үстінде баланың бір іске бейімділігі, мүмкіндігі және қызығушылығы айқын байқалады.
Ойын түрлері
Ойын мазмұны мен түріне қарай төмендегідей бағыттарға бөлінеді:
Мазмұнды-бейнелі ойын
Бала ойын мазмұнын түсінікті жеткізуге, қажетті құрал-жабдықты табуға және дайындауға талпынады; ұжымдық еңбек пен шығармашылық әрекет қалыптасады.
Қимыл-қозғалыс ойындары
Қимыл мәдениетін, ептілікті, төзімділікті дамытады; ережені сақтау арқылы өзін-өзі реттеу қабілетін күшейтеді.
Дидактикалық ойындар
Сөздік қорды молайту, дыбысты дұрыс айту, байланыстырып сөйлеу, тыңдау және жауап беру дағдыларын бекітуге бағытталады.
Құрылыс және кейіптендіру ойындары
Кеңістікті бағдарлау, жоспарлау, бірлесіп әрекет ету, рөлдік диалог құру арқылы сөйлеу мәдениетін дамытуға ықпал етеді.
Әдістемелік негіз және ресурстар
Бұл тақырыпты зерделеуде бірқатар әдістемелік құралдар мен әдебиеттер басшылыққа алынды. О. Асқардың «Балаларым — бақытым» және С. Мәуленовтің «Балалық шақтың ойындары» атты шығармалары мектепалды оқу-тәрбие үдерісінде пайдалануға ұсынылған.
Сондай-ақ Қ. Ибрагимовтың мектепалды топтарға арналған «Жас дарындар» әдістемелік құралдар жиынтығы ересек балалардың білім деңгейін көтеруде тиімді екені тәжірибеде байқалды. Мұндай жиынтықтарды мектепке дейінгі ұйым балаларының жас ерекшеліктеріне сәйкестендіре отырып жинақтау — жұмыстың нәтижелілігін арттырады.
Мектепке дейінгі жүргізілетін дайындық баланы оқу-білімге дайындап қана қоймайды, сонымен бірге оның болашақ өмірінің іргетасын қалайды. Іргетасы берік болған білімнің болашағы да зор.
Қорытынды бағыт
Педагогикалық тәжірибеде ойын арқылы балалардың сөйлеу тілін дамыту жұмысы белгілі мақсаттар мен міндеттерге сүйеніп ұйымдастырылады. Ойын — баланың негізгі іс-әрекеті ретінде оның тілін, ойлауын, әлеуметтік қарым-қатынасын және шығармашылық қабілетін қатар дамытудың табиғи әрі әсерлі жолы.