КіріспеҚазіргі заман талабына сай жаңа қоғамға лайықты саналы, үйлесімді жетілген, жан - жақты дамыған жеке тұлғаны дайындау бүгінгі мектеп алдында тұрған негізгі міндет
Кіріспе
Қазіргі заман талаптарына сай жаңа қоғамға лайық, саналы, үйлесімді жетілген, жан-жақты дамыған жеке тұлғаны даярлау — бүгінгі мектеп алдындағы негізгі міндет. Білімнің алғашқы іргетасы бастауыш сатыда қаланады, ал осы кезеңде берілетін білімнің бала өміріндегі орны ерекше.
Сондықтан оқу материалы қаншалықты күрделі болса, оны меңгертудің әдісі де соншалықты шығармашылықпен, ізденімпаздықпен және шеберлікпен таңдалуы қажет. Бүгінгі күннің басты мәселелерінің бірі — оқушылардың сөздік қорын молайту және тілін дамыту.
Ұсыныс: Бастауыш сынып оқушыларының тіл байлығын дамыту мақсатында халқымыздың асыл мұрасы — шешендік өнердің кейбір түрлері жинақталып, мұғалімдерге әдістемелік көмек ретінде ұсынылады.
Бұл жинақта шешендік өнердің адам өміріндегі маңызы мен атқаратын рөлі, түрлері мен құрылымы, сондай-ақ қазақтың атақты би-шешендерінің сөздері қамтылады. Сонымен бірге шешендік өнердің халық даналығынан және тарихта бастан кешкен оқиғалардан туындайтыны көрсетіледі: қуаныш үстінде дем беріп, реніш тұсында жұбатып, қиыншылық кезде рухтандыратын пәрменді құрал ретінде сипатталады.
Мұндай материалдар оқушыларды сөз шеберлігіне, әділдікке, бірлікке, ынтымаққа, елжандылыққа және ауызбіршілікке тәрбиелеуге зор ықпал етеді.
Қазақ халқының шешендік өнері туралы
Қазақ ауыз әдебиетінің бір түрі — шешендік өнер. Ол ақындық айтыс секілді қазақ әдебиетінің өзіндік ерекшелігін танытатын негізгі жанрлардың бірі саналады. Шешендік мұралар көркем сөз өнерімен сабақтасып, халықтық әдебиеттің көптеген үлгілерімен қатар дамыған: ертегілер, батырлар жырлары, мақал-мәтелдер, жұмбақтар, жаңылтпаштар, қара өлең, термелер және басқа да түрлерімен үндес келеді.
Шешен сөздің өзегі
Шешендік сөз парасатты ойға, ұтқыр шешімге, тапқыр логикаға құрылады. Оның басты қасиеті — тапқырлық пен шапшаңдық, яғни ойға дәл әрі жедел жауап қайтару қабілеті.
Тілдік сипаты
Шешендік сөздің тілі көркем, мағынасы терең болады: сөздері сұрыпталған, сөйлемдері өзара байланысқан, ал дыбыстық үйлесімі ойдың әсерін күшейтеді.
Шешендік сөздер көбіне түсінік сөзден басталады. Түсінік сөзде шешендік сөздің қандай мәселеге байланысты айтылғаны, қандай жағдайда туғаны және кімнің айтқаны баяндалады. Оның көркем болуы міндетті емес: ықшам әрі түсінікті болуы жеткілікті.
Түсінік сөздің ерекшелігі
- Айтушы өз мақсатына қарай оқиғаны ықшамдап, кей тұстарын өзгерте алады.
- Сол себепті бір мәтіннің бірнеше нұсқасы немесе бірнеше авторға телінуі мүмкін.
- Әдетте түсінік сөз шешендік сөзден бұрын, не онымен араласа айтылады.
Түсінік сөзге қарағанда, шешендік сөздің өзі әлдеқайда тұрақты болады. Оған түбегейлі өзгеріс енгізу кез келген адамның қолынан келе бермейді; мұндай шеберлік көбіне ақындар мен шешендерге тән. Шешендік сөздердің тартымдылығы — тапқырлығы мен дәлдігіне, ой қисынының беріктігіне байланысты.
Демек, шешендік сөздер — озат ойшылдар мен тілмар шешендер қалыптастырған, халықтың сан ғасырлық сұрыптауынан өткен, сөз өнерімен өрілген әдеби мұра, асыл қазына. Мазмұны халыққа таныс, құрылысы орныққан, терең ойлы әрі көркем тілді үлгілі сөздер ғана шешендік сөз деңгейіне көтеріледі.
Шешендік сөздердің мазмұнына қарай бөлінуі
Қазақ халқының шешендік сөздері мазмұнына қарай үшке бөлінеді: шешендік арнау, шешендік толғау, шешендік дау.
Шешендік арнау сөздер
Шешендік арнау сөздер мазмұны мен түрі жағынан аңыз-әңгімелерге жақын. Алайда әңгімеге қарағанда көлемі шағын болады және өсиет-насихатқа құрылады.
Баяндаудан гөрі мақал-мәтел, нақыл сөздерге бейім келеді. Құрамында қарасөз бен өлең аралас келіп, алма-кезек қолданылуы мүмкін.