Ұлы Дала елінің дарабоздарыАБЫЛАЙ ХАНҚазақ Ордасының ханы, Қазақ мемлекетінің тарихындағы аса көрнекті мемлекет қайраткері
Абылай хан — Ұлы Даланың дарабоз мемлекет қайраткері
Абылай хан — Қазақ Ордасының ханы, қазақ мемлекеті тарихындағы аса көрнекті мемлекет қайраткері, зерделі саясаткер, білімдар дипломат әрі дарынды қолбасшы. 1743 жылға дейін ол Орта жүздің сұлтаны болды. Әбілмәмбет хан қайтыс болғаннан кейін Абылай Ұлы жүздің ханы атанды.
Негізгі түйін
Абылай ханның басты мақсаты — мемлекетті нығайту, үш жүздің басын біріктіру және Қазақ хандығының тәуелсіздігін сақтау болды.
Тегі мен жастық шағы
Абылай ханның ата-бабалары Шыңғыс ханның ұлы Жошы ханнан тарайтын, Қазақ Ордасының негізін қалаған Әз-Жәнібек әулетіне жатады. Әбілмансұрдың (кейінгі Абылайдың) әкесі жау қолынан қаза тауып, ол жастайынан-ақ ауыртпалықты көп көріп өседі. Қиын кезеңде оған Ораз құл сүйеніш болғаны айтылады.
Жас кезінен бастап Абылай Отан қорғау жолында ерекше жауынгерлік қасиетімен танылды. Ол қанды шайқастардың бел ортасында жүріп, әсіресе жекпе-жекте ерен ерлік көрсетті.
Елге танылған ерлік
Қалың халыққа оны әйгілі еткен ірі жеңістің бірі — Әбілмәмбет бастаған қазақ жасақтарының жоңғарлармен шайқасы. Осы ұрыста 20 жасар Әбілмансұр қалмақ қонтайшысы Қалдан Сереннің ұлы Шарышты жекпе-жекте өлтіреді. Бұл оқиға жас батырдың даңқын асырып, ел ішіндегі беделін нығайтты.
Үш жүзді ұйыстыру және хан сайлануы
Жиырма жасында хан сайланған Абылай жарты ғасырға жуық ел тізгінін абыроймен ұстады. Сыртқы жаудан қорғанудың ең сенімді жолы — үш жүзді бірлікке жұмылдыру екенін терең түсінген ол осы бағытта нақты қадамдар жасады.
1743 жылы Түркістанда үш жүздің хандары, сұлтандары мен батырлары бір тудың астына бірігіп, Абылайды ресми түрде Қазақ ханы етіп сайлады.
Дипломатия және көрші державалармен қатынас
Абылай хан билік құрған жылдары қазақтар мен қалмақтар арасында алғаш рет бейбіт келісім жасалды. Ресеймен және Қытаймен тату көршілік қарым-қатынас орнатылып, бұл ірі мемлекеттер білгір қазақ ханымен санасатын дәрежеге жетті.
Соғыс тәсілдерін жетік меңгерген қолбасшы ретінде ол Ресей мен Қытай билігінің ішкі есебін де бақылап отырды. Сондықтан жоңғар қонтайшысы Қалдан Серенмен жасалған тоғыз жылдық келісімнен кейін соғыс қаупі қайта күшейетінін алдын ала болжады. Жоңғар мемлекеті ішіндегі өзара қырқыс бұл үдерісті жылдамдатты.
1752–1755: Жоңғарларға қарсы шешуші қимылдар
1752 жылы жоңғар басшысы Лама Доржы қазақ жеріне қарақшылық шабуыл жасағанда, Абылай хан бастаған қазақ әскері оларды ойсырата тойтарды. Кезекті шабуылдардан соң Абылай бес жүз таңдаулы жауынгерін жіберіп, қарсы шабуылды күтпеген Лама Доржыны тұтқынға түсіреді. Ол 1753 жылғы 12 қазанда дарға асылғаны айтылады.
Абылайдың арғы есебі — жоңғарларды жеңіп, олардың ықпалын әлсірету, сонымен қатар Қытай және Ресеймен терезесі тең мемлекет ретінде қатынас құру еді. Осы мақсатта 1753–1754 жылдары ол Қабанбай, Бөгенбай, Жәнібек, Өтеген сияқты батырларымен бірге қалмақ ұлыстарына шабуылды үдете түсті. 1755 жылдың көктемінде сарбаздардың жеңісті жорықтары жалғасып, ақыры ойраттар мен қазақтар арасындағы екі ғасырға жуық созылған сұрапыл қақтығыста қазақ халқы түпкілікті басымдыққа ие болды.
1756–1757: Қытаймен қақтығыс және бітім
Қазақ жағының күшеюі көршілес Қытай мен Ресей үшін қолайсыз саналды. 1756 жылы Қазақ хандығы мен Қытай мемлекеті арасында соғыс өрті тұтанып, ол 1757 жылға дейін созылды. Бұл қақтығыс та Абылай ханның мәмілегерлігі арқасында ақыры бейбіт жолмен шешілді.
1765–1771: Шекараның кеңеюі
1765–1770 жылдары Абылай хан қырғыз ұлысына қарсы жорық жүргізіп, нәтижесінде мемлекет шекарасы кеңейді. 1771 жылы ол Еділ қалмақтарын талқандады. Абылай хан билік еткен кезеңде ел шебі ұлғайып, халықтың рухы көтеріліп, мерейі үстем болды.
Тарихи мәні
Абылай ханның қол жеткізген жетістіктері сол дәуірде Қазақ мемлекетінің қуаты артқанын айқын көрсетеді. Оның мемлекетшілдігі, әскери қабілеті және дипломатиялық ұстанымы қазақ тарихындағы ең күрделі кезеңдердің бірінде елдің бірлігін сақтауға қызмет етті.