Қазақша рефераттар

Бұйрық райдың ерекшеліктері

Сабақтың тақырыбы: Бұйрық рай

Бұл сабақта оқушылар етістіктің рай категориясын тереңірек түсініп, бұйрық райдың мағынасы мен тұлғалық ерекшеліктерін ажыратуды үйренеді.

Сабақтың түрі

Аралас сабақ

Әдіс-тәсілдер

Баяндау, салыстыру

Көрнекіліктер

Интерактив тақта, кестелер, қосымша материалдар

Сабақтың мақсаттары

Білімділік

Рай категориясы туралы түсінікті дамыту; бұйрық райдың өзіне тән ерекшеліктерін ұғындыру.

Дамытушылық

Оқушылардың тіл байлығын және сөздік қорын арттыру.

Тәрбиелік

Етістік тұлғаларын орынды қолдануға үйрету; грамматикалық категорияларды түсініп, сауатты пайдалануға және байланыстырып сөйлеуге жаттықтыру.

Сабақтың кезеңдері

  1. 1 Ұйымдастыру
  2. 2 Үй тапсырмасын тексеру
  3. 3 Жаңа сабақты меңгерту

Жаңа сабақ: Бұйрық райдың мәні

Рай — іс-әрекеттің көбіне тыңдаушыға немесе бөгде адамға бағытталып, оның орындалуын талап ету, бұйыру мағынасында айтылуы. Бұл мағына әсіресе II және III жақта анық байқалады. Ал I жаққа бағытталғанда, іс-әрекет көбіне ниет, ұсыныс мәнінде беріледі.

Бұйрық райдың негізгі ерекшеліктері

  • 1) Жасалу жолы

    Бұйрық рай арнайы жұрнақ арқылы емес, етістік түбірлерінің ерекше жіктелуі және жіктік жалғаулары арқылы жасалады. Ол негізгі, туынды, болымды және болымсыз етістік тұлғаларына бірдей жалғана береді.

  • 2) II жақ (анайы) тұлғасы

    II жақ анайы түрінде көбіне арнайы қосымша болмайды; сыртқы тұлғасы жағынан етістіктің негізгі, туынды, етіс және болымсыз тұлғаларымен ұқсас келеді.

  • 3) III жақ тұлғасы

    Етістік түбіріне -сын / -сін жалғауы жалғану арқылы жасалады.

  • 4) I жақ тұлғасы

    Жекеше түрі: -айын / -ейін / -йын / -йін. Көпше түрі: -айық / -ейік / -йық / -йік.

Тапсырмалар арқылы меңгерту

Ой шақыру

Талап пен тілек мәні жиі кездесетін Абайдың қандай өлеңдерін білесіңдер? Ойлануға 1–2 минут беріледі.

Мәтінмен жұмыс: Абайдан үзінді

Ғылым таппай мақтанба,

Орын таппай баптанба,

Бес нәрседен қашық бол,

Бес нәрсеге асық бол,

Адам болам десеңіз.

Абай, «Ғылым таппай мақтанба» өлеңінен үзінді

Тапсырма: үзіндіден бұйрық мәнді етістіктерді тауып, дәптерге жазыңдар.

Сынып жұмысы (жаттығулар)

167-жаттығу

Бұйрық райлы етістіктерді тауып, қай жақта айтылғанына назар аударыңдар: айтпа — II жақ, жекеше; артпа — II жақ, жекеше (т.б.).

168-жаттығу

Мысалдар: сал, жина, кетпе, оқы (т.б.).

169-жаттығу

Мысалдар: сақта, мойыма, жасытпа (т.б.).

Жаңа сабақты бекіту

Сұрақ 1

Бүгін етістіктің қандай райымен таныстық? — Бұйрық рай.

Сұрақ 2

Бұйрық рай дегеніміз не? Ережені еске түсіріп, өз сөздеріңмен айтып беріңдер.

Бағалау және үй тапсырмасы

Оқушыларды бағалау

Тапсырмаларға қатысу белсенділігі, жауаптың дәлдігі және бұйрық рай тұлғаларын дұрыс ажыратуы бойынша бағаланады.

Үйге тапсырма

170-жаттығу: батаны жаттап келіңдер және мәтіндегі етістіктердің бұйрық райда тұрғанын дәлелдеңдер.