Абай дана
Сабақтың тақырыбы
«Жүрегімнің түбіне терең бойла»
Мақсаты
- Оқушыларға Абайдың өлеңдері мен қара сөздерін, поэмаларын терең меңгерту; мәнерлеп, жатқа айту дағдысын жетілдіру; сөз өнерінің қыр-сырымен таныстыру.
- Халық даналығы мен өсиеттерінен нәр алғызу; дәстүр мен жаңашылдықтың адамзат тарихымен байланысы туралы түсінік қалыптастыру.
Дамытушылық
Өз пікірі бар, эстетикалық талғамы қалыптасқан сауатты оқырман тәрбиелеу. Ауызша және жазбаша түрде еркін, шешен әрі көркем сөйлеуге үйрету; өз бетінше ізденуге, шығармашылықпен жұмыс істеуге ынталандыру.
Тәрбиелік мәні
Шәкірттерді туған жерге сүйіспеншілікке, Отан тыныштығын қорғауға, адамгершілікке, табиғат сұлулығын тануға, қасиетті құндылықтарды қадірлеуге тәрбиелеу. Сөйлеу мәдениетін қалыптастырып, эстетикалық тәрбие беру.
Сабақ түрі
Қазына сабақ
Көрнекіліктер
Кітаптар, буклеттер, папка, плакаттар, суреттер
Кештің ашылуы
Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны
1-жүргізуші
Жүрегімнің шырақ етіп жандырған кім?
Жырымен жан сусынын қандырған кім?
Қастерлеп сөз асылын, өлеңімен,
Мұра ғып кейінгіге қалдырған кім?
Ерте оянып, ойланып ер жеткен кім?
Талабын тас қияға өрлеткен кім?
Хормен: Ұлы Абай!
2-жүргізуші
«Жүрегімнің түбіне терең бойла,
Мен бір жұмбақ адаммын, оны да ойла.
Соқтықпалы, соқпақсыз жерде өстім,
Мыңмен жалғыз алыстым, кінә қойма», —
деп Абай болашақ ұрпаққа осылай үн қатты.
Құрметті ата-аналар, ұстаздар, оқушылар! Бүгінгі кеш қазақтың ұлы ақыны, ойшылы Абай Құнанбайұлына арналған «Жүрегімнің түбіне терең бойла» атты ашық тәрбие сағатына қош келдіңіздер.
Түйін
Абай туралы ой
Қазақтың ақыны, данышпаны көп болғанымен, Абайы — біреу-ақ. Абайы бар елдің мерейі үстем. Абай мерекесі — халық мерейі.
Өлең жолдары
Абай — жұмбақ әлем, биік шың.
Өлең болып бізге жетті өнегең,
Жырларыңыз тұнып тұрған ұлылық,
Жабырқасам — жанға құяр жылылық.
Абайдың өмір жолынан
Абай (Ибраһим) Құнанбайұлы 1845 жылы, жылан жылында, Семей өңірі Шыңғыстау баурайында дүниеге келді. Әкесі Құнанбай Қарқаралы уезіне аға сұлтан болған.
Абай әуелі ауылда Ғабитхан деген татар молдасынан мұсылманша хат таныды. Он жасында әкесі оны Семей қаласындағы Ахмет Риза медресесіне оқуға береді.
Медреседе үш жыл оқыған соң, соңғы жылдары өз бетімен приход мектебіне қатысып, орысша білімге де ден қояды. Алайда оқуын ұзақ жалғастыра алмайды: 13 жасында әкесі ел ісіне араластырып, тәрбиелеу мақсатымен ауылға алып келеді.
17–18 жастан 28–29 жасқа дейін Абай өз бетінше ізденіп, ел өмірін зерттеп, Батыс пен Шығыс әдебиетін зерделейді. Ел ішіндегі түрлі мәселелерге араласқанымен, бұл істерден жалығып, көбіне кітап оқып, ойларын қағазға түсіріп, халық алдында әңгімелеп жүреді.
Отыз жастан асқан соң ғана Абай өз қалауымен қызмет етеді. 35–40 жас шамасында ақындық жолға біржола бет бұрып, білім тақырыбын алдыңғы қатарға шығарады.
Музыкалық нөмір
Жанарыстың орындауында: «Туған жер» әні.
Білім, еңбек және адам болу
«Жасымда ғылым бар деп ескермедім»
Жасымда ғылым бар деп ескермедім,
Пайдасын көре тұра тексермедім.
Ержеткен соң түспеді уысыма,
Қолымды мезгілінен кеш сермедім.
Баламды медресеге біл деп бердім,
Қызмет қылсын, шен алсын деп бермедім.
«Ғылым таппай мақтанба»
Ғылым таппай мақтанба,
Орын таппай баптанба.
Бес нәрседен қашық бол,
Бес нәрсеге асық бол,
Адам болам десеңіз.
Өсек, өтірік, мақтаншақ,
Еріншек, бекер мал шашпақ —
Бес дұшпаның білсеңіз.
Талап, еңбек, терең ой,
Қанағат, рақым ойлап қой —
Бес асыл іс көнсеңіз.
Өлең туралы
Өлең — сөздің патшасы, сөз сарасы.
Тілге жеңіл, жүрекке жылы тиіп,
Теп-тегіс жұмыр келсін айналасы.
Өзіңді тап
Сен де бір кірпіш дүниеге,
Кетігін тап та, бар қалан!
Ниет
Мен жазбаймын өлеңді ермек үшін,
Жаздым үлгі жастарға бермек үшін.
Негізгі ой
Абайдың түсінігінде өлең мен сөз — жұртқа бағыт беріп, кеңес айтудың, үлгі-өнеге ұсынудың құралы. Ақын адамды биік мұратқа бастайтын күш өз бойында екенін еске салады: жұрт сөзіне ермей, адал еңбек пен ақылға сүйену керек.
Музыкалық нөмір
Диананың орындауында: «Қуыршағым» әні.
Ел, жұрт және азаматтық үн
«Қалың елім, қазағым, қайран жұртым»
Қалың елім, қазағым, қайран жұртым,
Ұстарасыз аузыңа түсті мұртың.
Жақсы менен жаманды айырмадың,
Бірі қан, бірі май боп енді екі ұртың.
«Жігіттер, ойын арзан, күлкі қымбат»
Жігіттер, ойын арзан, күлкі қымбат,
Екі түрлі нәрсе ғой сыр мен сымбат.
Арзан, жалған күлмейтін, шын күлерлік
Ер табылса, жарайды қылса сұхбат.
Би
«Қара жорға» биі.
Музыкалық нөмір
Мейіржанның орындауында: «Қазағым» әні.
«Мазмұнын біл, сөздің қадір-қасиетін сонда ұғасың» — Абайдың сөзге, ойға қойған талабы осы. Елдік мінезді тану да, өзіңді тану да — сөздің тереңіне үңілуден басталады.
Табиғат лирикасы: «Заман табиғаты»
Абай табиғатқа жан бітіре отырып, көркем әрі әсерлі бейне жасаудың теңдесі жоқ шебері. Табиғатқа деген ыстық ықылас — туған жерге деген махаббаттан, патриоттық сезімнен бастау алады.
Көшпелі қазақ өмірінің қуанышы мен мұңы, күзгі-қысқы даланың кейпі, жабырқау ауыл тіршілігі — бәрі ақын назарынан тыс қалмаған.
Қыс
Ақ киімді, денелі, ақ сақалды,
Соқыр мылқау танымас тірі жанды.
Үсті-басы — ақ қырау, түсі суық,
Басқан жері сықырлап келіп қалды.
Дем алысы — үскірік, аяз бен қар,
Кәрі құдаң — қыс келіп, әлек салды.
Жазғытұры
Жазғытұры қалмайды қыстың сызы,
Масатыдай құлпырар жердің жүзі.
Жан-жануар, адамзат жанталаса,
Ата-анадай елжірер күннің көзі.
Жаз
Жазды күн шілде болғанда,
Көкорай шалғын, бәйшешек...
Арасында құлын-тай
Айнала шауып былтылдап.
Күз
Сұр бұлт түсі суық қаптайды аспан,
Күз болып дымқыл тұман жерді басқан.
Жасыл шөп, бәйшешек жоқ бұрынғыдай,
Жастар күлмес, жүгірмес бала шулай.
Ерекше шығарма
Абайдың табиғатты суреттеген өлеңдерінің ішінде «Желсіз түнде жарық ай» шығармасының орны айрықша: айлы түн мен жайлаудың түнгі тіршілігі сұлу да сырлы бояумен бедерленеді.
Ән: «Желсіз түнде жарық ай»
Абай және әлем әдебиеті
Абай қазақ халқының қараңғылықтан құтылар дұрыс жолы — қазақ және орыс мәдениетінің жақындасуы деп білді. Орыс халқының рухани мұрасының асыл құндылықтарын таныған тұста ол Пушкин, Лермонтов, Крылов, Салтыков-Щедрин сияқты алыптарды ардақтады.
Лермонтовтан
Тура тілді кісіні орыс дейміз,
Жиреніп, жылмаңдықты демес бұрып.
Жылпылдақтан айырылып, сене алмай,
Адамдықты жоғалтар ақыр бұл іс.
Пушкиннен
Қараңғы түнде тау қалғып,
Ұйқыға кетер балбырап.
Даланы жым-жырт, дел-сал қып,
Түн басады салбырап.
Көрініс және күй
«Бала Абай» көрінісі және күй орындалады.
Би
Мың бұралған бишілердің биі.
Қара сөздер: тәрбие мен тағылым
Абайдың қара сөздері — үлкен тәрбие мектебі. Олар сюжет қуаламайды; ойдың салмағы мен тілдің дәлдігі арқылы оқырманды өз-өзіне есеп беруге шақырады.
4-қара сөз
«Әуелі Құдайға сиынып, екінші өз қайратыңа сүйеніп, еңбегіңді сау. Еңбек қылсаң, қара жер де береді, құр тастамайды».
10-қара сөз
«Ерінбей еңбек қылса, түңілмей ізденсе, орнын тауып істесе — кім бай болмайды?»
38-қара сөз
«Еріншектік — күллі дүниедегі өнердің дұшпаны. Талапсыздық, жігерсіздік, ұятсыздық, кедейлік — бәрі осыдан шығады».
Үш қасиет
Үш-ақ нәрсе адамның қасиеті:
Ыстық қайрат, нұрлы ақыл, жылы жүрек.
Біреуінің күні жоқ біреуінсіз,
Ғылым — сол үшеуінің жөнін білмек.
Көркем гимнастика
Айкен мен Диананың орындауында көркем гимнастика биі.
Абай өсиеті: қысқа да нұсқа
Пайда ойлама, ар ойла,
Талап қыл артық білуге.
Артық ғылым кітапта,
Ерінбей оқып көруге.
Досыңа достық — қарыз іс,
Дұшпаныңа әділ бол.
Асығыстық түбі — өкініш,
Ойланып алмақ — сабыр сол.
Ниетің түзу болса — жүрегің аппақ,
Сабыр мен ғылымды серік ет.
Жамандық арамдықтан туады:
Мың күн сынбас, бір күні сынар шөлмек.
Ән
«Атамекен» әні.
Қорытынды
Абай — халқымыздың мақтанышы ғана емес, ұлттық ұранымыз, ұлттық идеологиямыздың темірқазығы. Оның өлмес мұрасын алдымен өзіміз танып, кейін әлемге таныту — ғұмырлық парыз.
Абайдың туғанына талай жыл өтсе де, оның еңбектері халық жадында жаңғырып, нұрлы өмірге бастар жолды көрсетіп келеді. Абайды әлем таныды — соның бір айғағы Мәскеуде орнатылған ескерткіш.
Хормен: «Абай есімі мәңгі ұмытылмайды!»
Құрметті көрермен қауым, осымен Абай атамызға арналған тәрбие сағатымыз аяқталды. Келіп, көріп-тамашалағандарыңызға рақмет!