Қазақ тіліндегі фразеологиялық антонимдер
Кіріспе
Бұл көмекші құрал орыс тілді мектептердің 7–8 сыныптарына арналып жасалған. Мақсаты — оқушылардың фразеологиялық тіркестерді өз бетімен меңгеруі мен тәжірибеде қолдану дағдыларын қалыптастыру, сөйлеу мәдениетін дамыту және шешендік өнерге баулу.
Ұсынылған құрал 3 бөлімнен тұрады және 100-ден аса фразеологиялық тіркестің синонимдері, антонимдері, қолданылу үлгілері қамтылған. Мұндай құрылым оқушыларға қажетті тіркестерді жылдам табуға, оларды еркін пайдаланып, тілдік қорын жүйелі түрде байытуға мүмкіндік береді.
Әдістемелік мүмкіндіктері
- Күрделі фразеологиялық тіркестер арқылы оқушыны ойландыру және сөйлеу дағдысын жетілдіру.
- Метафоралық, метонимиялық және халық этимологиясы негізінде мағынасы өзгерген тіркестермен дифференциацияланған жұмыс жүргізу.
- Танымдық, ойлау және есте сақтау қабілеттерін дамытуға бағытталған тіл дамыту құралы ретінде қолдану.
Орыс тілді мектептерде қазақ тілін сапалы оқыту — күрделі міндет. Осыған байланысты бұл көмекші құралды оқушылардың фразеологияны жүйелі меңгеруіне, көркем де астарлы тілмен сөйлеуіне, сондай-ақ шешендікке біртіндеп дайындауға ықпал ететін тиімді құрал ретінде ұсынуға болады.
Фразеологиялық материалдар
Төменде қазақ тіліндегі фразеологиялық тіркестер мағынасына қарай топтастырылып берілді. Әр тіркестің қысқа түсіндірмесі көрсетілді.
Зат есім мағыналы фразеологиялық тіркестер
- Бал бөбек
- сәби, балдырған
- Балды бармақ
- шебер кісі
- Кәрі құлақ
- ескі әңгімені көп білетін адам
- Көлденең жүрген көк атты
- кім көрінген
- Қол бала
- жұмсалатын кісі (барып кел, алып кел)
- Қу ауыз
- өсекші, жылпос адам
- Қу аяқ
- залым адам
- Қу медиен
- сары дала
- Құлақкесті құл
- меншікті малай
- Майлы қолтық, салпы етек
- олаҡ, салақ әйел
- Сары уайым
- тұңғиық қайғы, қасірет
- Тесік өкпе
- қиыншылықты көп көрген, кедей адам
- Топ жарған шешен
- өрен жүйрік сөз шебері
- Ұзын құлақ
- лақап сөз
- Сары тіс
- көпті көрген жасы үлкен адам
- Су жұқпас
- қу, алаяқ адам
- Су қараңғы
- көзі көрмейтін адам
- Тоң мойын
- қырсық адам
- Тік бақай
- икемсіз адам
- Шөп желке
- қыз бала
- Ит жүрек
- қорлыққа көнген, жуас адам
- Өлі жара
- бітпес ескі кек
- Тарысы піскеннің тауығы
- өте жарамсақ адам
- Жан дос
- қимас, тату дос
- Көз көрмес, құлақ естімес жер
- қиыр шет, алыс
- Қақ шеке
- дәл шеке
- Қалталы кісі
- ақшасы көп адам
- Лақап сөз
- шыны белгісіз, өтірік әңгіме
- Мидай дала
- біркелкі құла түз
- Мүшкіл хал
- үмітсіз жағдай
- Мысық тілеу
- жаман ой
- Надан кеуде
- топас адам
- Найзаға жау міндірген ер
- асқан ер
- Нан соғар
- жалқау, қолынан іс келмейтін адам
- Нар кескен
- асыл, нар тұлғалы адам
- Нәркес көз
- қарақаттай мөлдір көз
- Ниеті қара
- көңілі бұзық адам
- Оймақ ауыз
- сүйкімді ауыз
- Он сегіз мың әлем
- жер жүзі
- Оң жақ
- қыздың өз үйі
- Отты көз
- жанарлы, өткір көз
- Өгіз олжа
- мол олжа
- Тірі өлік
- өлімге мойынсұнған адам
- Өрелі сөз
- ақылды сөз
- Өрен жүйрік
- өте асқан жүйрік
- Өрімдей жас
- жас түлек
- Өт жігіт
- батыл жігіт
- Жүрек жұтқан жігіт
- батыр жігіт
- Сақ құлақ
- сезімтал, сезгіш
- Ит салдыр салақ
- істің жөнін білмей, қалай болса солай істейтін берекесіз адам
- Шалқар көл
- айдын көл
- Жосадай қан
- саулап аққан қан
Зат есім мағыналы метафоралық фразеологизмдер
- Қызыл өңеш
- даукес
- Ішкі өкпе
- перзент
- Ши борбай
- тері-еті жұқалтаң, арық бала
- Су жұқпас
- қу, алаяқ
- Қан ішер
- жауыз
- Су мұрын
- болбыр, босаң адам
- Дорба сақал
- қауқиған сақал
Зат есім мағыналы метонимиялық фразеологизмдер
- Көген көз
- жазықсыз боз балалар
- Ақ саусақ
- қара жұмыс істей алмайтын адам
- Ақ жаулық
- әйел, жұбай
- Көз көрген
- бұрыннан таныс адам
- Ет жақын
- туыс, ағайын
- Ірі қара
- жылқы, сиыр малы
- Жапалақ ұшпас жапан
- мидай дала
- Жас иіс
- сәби
- Тік бақай
- икемсіз адам
- Жуан жұдырық
- зорлықпен үстемдік жүргізуші
- Қол қайыр
- болмашы көмек
- Ақ халатты абзал жандар
- дәрігерлер
Етістік мағыналы фразеологиялық тіркестер
- Ағаш атқа мінгізді
- өсек-аяңға іліктірді
- Ала көзімен атты
- іштей жек көрді
- Екі көзі шарасынан шықты
- қатты қорықты
- Талағы тарс айырылды
- ашуланды
- Төбе шашы тік тұрды
- қорықты
- Иегі иегіне тимеді
- тоңды
- Тісі тісіне тимеді
- тоңды
- Кежегесі кейін тартты
- жалқауланды, құлшынысы бәсеңдеді
- Көзіне топырақ шашты
- жамандық істеді
- Көзіне шөп салды
- алдады
- Көкірегі қарс айырылды
- қайғырды
- Қанаты қайырылды
- жақындарынан айырылды, сағы сынды
- Құйқа тамыры шымырлады
- қатты қорықты
- Қойны-қоншына кірді
- жағымпазданды
- Қолтыққа су бүрікті
- шағыстырды
- Құйысқанға қыстырылды
- ретсіз килікті
- Құлағының етін жеді
- мазасын алды
- Малтасын езді
- мылжыңдады
- Мұрынын көкке шүйірді
- тәкаппарланды
- Қабағы ашылды
- көңілі көтерілді
- Қалтасы жұқарды
- қаражаты азайды
- Мақтамен бауыздады
- әбден ұялтты
- Маңдайынан сипады
- жаны ашыды, еркелетті
- Мұздай киінді
- судай жаңа киімдер алды
- Мұрындық болды
- ұйытқы болды, бастамашы болды
- Несібесі таусылды
- байлығы таусылды
Метафоралық ауыс мағынада қолданылатын тіркестер
- Айрандай ұйып отыр
- өте тату
- Ақ сайтаны ұстады
- қатты ашуланды
- Базары тарқады
- дәурені өтті
- Етек-жеңін жиды
- есін жиды, сабасына түсті
- Жыртысын жыртты
- сойылын соқты, жақтады
- Қара жерге қаратты
- ұялтты
- Мойнына арқан салды
- күштеп көндірді
- Мұрнының астын көрмейді
- ештеңені аңғармайды
- Жанын көзіне көрсетті
- қорқытты
- Жастығын ала жатты
- кегін алды
- Басына қара жамылды
- қайғырды
Метонимиялық ауыс мағыналы тіркестер
- Қолды жылы суға малу
- қамқорлық көрсету, көмек беру
- Көзіне көк шыбын үймелету
- үлкен қауіп-қатер төндіру
- Кежегесін кейін тарту
- қырсығу
- Отқа май құю
- қайрау, өршіту
- Өлі-тірісін беру
- әбден риза ету
- Төсек жаңғырту
- қайта үйлену
- Жер-жебіріне жету
- қатты ұрысу
- Тұлан тұту
- ашулану
- Жанын жегідей жеу
- қиналту
- Келеге келу
- тіл табысу, келісу
- Емешесі езілу
- қатты сүю
- Пешенеден көру
- тағдырға жазғанын көру
- Кәлимаға тілі келмеді
- иман айтуға шамасы келмеді
- Барымен базар
- қанағат ету
- Жайылып жастық болды
- құрақ ұшты, ерекше қуанды
- Ит үрді, керуен көшті
- елемеді
- Түйені түгімен жұтты
- тойымсыз болды, бәрін алды
Фразеологиялық антонимдер
Бетінен оты шықты — беті бүлк етпеді
Ер жүрек — қоян жүрек
Сыр алдырды — сыр бермеді
Бақ қонды — бағы тайды
Отымен кіріп, күлімен шықты — ауыз жаласты, ат құйрығын қиысты
Ескерту: бұл жұпта екі түрлі мағыналық қатар берілген; қажет болса, тапсырмаға сай нақты антоним жұптарын бөлек іріктеп қолдануға болады.
Айы оңынан туды — жолы болмады
Түйін ойлар (мақал-мәтелдер)
- Жақсылық та тілден, жамандық та тілден.
- Өліге құрмет — тіріге сауап.
- Жаман достан жақсы дұшпан артық.
- Пейілі кең кемімес, пейілі тар кеңімес.
- Ақылсыз достан ақылды дұшпан артық.
- Барға қанағат, жоққа салауат.
- Байлық — мұрат емес, жоқтық — ұят емес.
- Еліңде жақсы көп болса — пайдасы тиер, содыр-сотқар көп болса — найзасы тиер.
- Жаманнан туған жақсы бар — адам айтса нанғысыз, жақсыдан туған жаман бар — бір аяқ асқа алғысыз.