Оқушылардың жас ерекшеліктеріне сәйкес білім беру және оқыту
Білім беруді жаңартудың бағыттары
Қоғамда қалыптасып отырған жаңа экономикалық қатынастар білім беруді реформалау қажеттілігін күшейтуде. Реформаның өзегі — білім мазмұнын толық жаңғыртып, жүйелі түрде жетілдіру. Бұл үдеріс білім беру стандарттарын, базалық оқу жоспарларын әзірлеу және оларды тәжірибеге енгізу арқылы жүзеге асады.
Стандарттар оқу құралдарының түріне қарамастан, кадр даярлаудың жоғары біліктілік сапаларын үйлесімді қамтамасыз етуі тиіс. Бүгінгі өмір қарқыны жылдам, өзгеріс ауқымды. Сондықтан жастардың білімі мен тәрбиесіне ерекше мән беріп, шығармашылыққа бастайтын, нәтижеге бағытталған әдістерді ұсыну — уақыт талабы.
Тәрбиелік бағдарлар
Қоғамдық өзгерістер жағдайында тәрбиенің де мазмұны жаңаша қырынан қарастырылады. Мақсат — жеке мүдде мен қоғамдық мүддені ұштастыра білетін, зиялы, адамгершілігі жоғары, денсаулығы мықты ұрпақ тәрбиелеу.
Азаматтық және адамгершілік
Жеке жауапкершілік, ізгілік, қоғамдық мүддені түсіну және өз ұстанымын мәдениетті түрде қорғау дағдыларын қалыптастыру.
Патриотизм және ұлттық рух
Оқушылар санасына туған халқына деген сүйіспеншілік ұялатып, ұлттық рухты сіңіру; тілін, әдебиетін, тарихын, өнерін қастерлеуге үйрету.
Жеке тұлғаға бағдар
Әр оқушыны дара тұлға ретінде танып, үздіксіз оқуға ұмтылысын қолдау; өздігінен білімін толықтыру тәсілдерін жаңа технологиялармен ұштастыру.
Ұстаздық көзқарас және кәсіби даму
Қоғам өзгерген сайын білім беру әдістері де, меңгерілуі тиіс білім көлемі де үнемі жаңарып отырады. Сондықтан ұстаздар қауымы кез келген жаңалыққа сергек қарап, жаңа технологияларды сабақ үдерісіне тиімді енгізуге ұмтылады.
Педагогикалық шеберлікті арттыру орталығы ұйымдастырған Назарбаев Зияткерлік мектептері курсы бағдарламасын меңгеру барысында түйген басты ой: оқушыға қалай оқу керектігін үйрету — сапалы нәтижеге жеткізетін негізгі тетік.
Күтілетін оқушы бейнесі
- Өз пікірін еркін айтып, дәлел-уәждерін нанымды жеткізе алатын
- Ынталы, сенімді, сыни ойлайтын
- Көзқарасы жүйелі, пікір алмасуға дайын
- Сандық технологияларда құзыреттілік танытатын
Бағдарлама модульдері
- Білім беру мен білім алудағы жаңа тәсілдер
- Сыни тұрғыдан ойлауға үйрету
- Білім беру үшін бағалау және оқуды бағалау
- Білім беруде АКТ пайдалану
- Талантты және дарынды балаларды оқыту
- Оқушылардың жас ерекшеліктеріне сәйкес оқыту
- Білім берудегі басқару және көшбасшылық
1) Білім беру мен білім алудағы жаңа тәсілдер
Диалог негізіндегі оқыту және метасана (оқушыға «қалай оқу керектігін» үйрету) тәсілдері.
Диалогтің орны
Білім беру әдістері ішінде диалогтің орны ерекше. Диалог оқушылардың сөйлесу әрекетін дамытып, сұрақ қою мәдениетін қалыптастырады, ақпарат алмасуды күшейтеді және тіл үйренуде тиімді жұмыс түрі ретінде көрінеді.
Диалогтық жұмыстың нәтижелері
- Сабақтағы белсенділік артады
- Сөздерді есте сақтау қабілеті дамиды
- Дұрыс сөйлем құрауға дағдыланады
- Оқуға қызығушылық күшейеді
Метатану және «қалай оқу керектігі»
Метатану — адамның өз ойлауын қадағалау, бағалау, бақылау және қажет болса өзгерту қабілеті. Оқушыны оқуға үйрету — өз бетімен оқуын жоспарлау және ойлау нәтижелерін сабақта қолдана алу үдерісі.
Мұғалім оқушыға білім міндетінің талаптарын түсінуге, өз ойлау үдерісін зерттеуге, стратегия әзірлеуге және нақты міндетке сай стратегияны таңдауға көмектеседі.
2) Сыни тұрғыдан ойлауды дамыту
Оқу мен жазу арқылы ойлауды шыңдау, дәлелге сүйену және жауапты шешім қабылдауға үйрету.
Сыни ойлау түсінігі
- Кез келген мәселені даму деңгейіне сай сын көзбен қарастыруға бағытталған шыңдалған ойлау
- Күрделі мәселелерді шешуге және маңызды, жауапты шешім қабылдауға құштарлық
- Үйрету мен үйренудің бірлігіне, үйренушінің сеніміне сүйенген құрылым
Қызығушылық
Пәнге қызығушылық оянып, оқу әрекеті белсенділенеді.
Өз ұстанымы
Өзіндік көзқарасын білдіруге және дәлелдеуге мүмкіндік туады.
Ынтымақтастық
Тыңдай білу, сыйластық пен түсіністік қалыптасады.
Сыни тұрғыдан ойлайтын оқушылар белсенді болады: олар сұрақ қояды, дәлелдерді талдайды және қорытынды жасауға ұмтылады.
3) Білім беру үшін бағалау және оқуды бағалау
Бағалау — оқыту нәтижесін анықтайтын және оқу сапасын жақсартатын маңызды құрал.
Бағалау тек баға қоюмен шектелмейді. Ол материалдың меңгерілу деңгейін анықтап қана қоймай, қиындықтардың себептерін айқындауға мүмкіндік беретін оқытудың маңызды құрамдас бөлігі.
Формативті бағалау
Әр сабақта жүргізілетін үдеріс. Сабақ барысындағы әрекеттер арқылы оқушының білім-білік деңгейі ғана емес, дербес ойлауы, түсінігі, тіпті тәртібі де ескеріледі.
Сумативті (жиынтық) бағалау
Белгілі бір кезең қорытындысында жүргізіледі: бақылау жұмысы, тест, бөлім/тоқсан бойынша нәтижені өлшеу арқылы оқушының жетістігін көрсетеді.
Бағалау үдерісінің ортақ қадамдары
- Бақылау
- Алынған мәліметтерді интерпретациялау
- Келесі іс-әрекетті анықтауға арналған шешім шығару
4) Білім беруде ақпараттық-коммуникациялық технологияларды пайдалану
АКТ — оқушының іскерлігі мен шығармашылығын дамытатын педагогикалық орта қалыптастыру құралы.
Ақпараттық-коммуникациялық технологиялар оқу үдерісін түрлендіріп, уақытты ұтымды пайдалануға көмектеседі. Интерактивті тақта арқылы грамматикалық тапсырмалар орындау, мәтінмен және жаңа сөздермен жұмыс жасау, талдау жүргізу оқушылардың ынтасын арттырады.
Сонымен қатар компьютерлік технологиялар тест тапсырмаларын өткізуге және білім сапасын бақылауға тиімді мүмкіндік береді.
5) Талантты және дарынды балаларды оқыту
Дарындылық — бейімділік пен шығармашылық еңбектің нәтижесінде қалыптасатын қасиет.
Көп жағдайда “дарынды оқушы — бұл жақсы оқитын оқушы” деген түсінік кездеседі. Алайда ағылшын психологы П. Торранс зерттеулері шығармашылық дарындылық кейде үлгерімі төмен оқушылар арасынан да көрінетінін көрсеткен. Мұғалімдер тәртіпті, ұйымшыл, тұрақты оқушыларды жиі жоғары бағалайды, ал тәуелсіз ойлайтын, тосын сұрақ қоятын, қиялы ұшқыр балаларды түсіну әрдайым оңай емес.
Негізгі мақсат
Дарынды оқушымен жұмыстың басты мақсаты — шығармашылық әрекетте өз қабілетін іске асыруға дайындығын қалыптастыру. Бұл оқу бағдарламасын тереңдету және танымдық белсенділікті жүйелі дамыту арқылы орындалады.
“…Көптеген табиғи талант дарынсыз ұстаздардың кесірінен жойылып кетеді. Олар дарынның табиғи құбылысына терең бойлай алмай, тұлпарды есекке айналдырып, құртып тынады”.
Демек, ұстаздың міндеті — оқушының ерекшелігін дер кезінде танып, әлеуетін қолдайтын орта қалыптастыру.
6) Оқушылардың жас ерекшеліктеріне сәйкес білім беру және оқыту
Тиімді оқыту — жас ерекшелігін ескеруден басталады.
Педагогикада бейімділігі жоқ, қабілетсіз бала болмайтыны дәлелденген. Мысалы, төрт жасар балалар жиі сұрақ қойып, “қайда?”, “не?”, “кім?”, “неге?”, “қашан?” сияқты сауалдарды қолданады. Олар шамамен бес сөзден тұратын сөйлем құрап, 1500 сөзге жуық сөздік қорымен жұмыс істей алады. Бес жасар балалар бағыныңқы бөліктері бар алты сөзден сөйлем құрауға және 2000 сөз қолдануға бейім келеді.
Бірінші сынып оқушылары 6000 сөзге дейін қолданса, ересектер шамамен 25 000 сөз қолданады және 50 000 сөзге дейін біледі. Сондықтан білім нәрін сіңіруде оқушының жас ерекшелігін ескеру — негізгі шарт. Әсіресе топтық жұмыс пен диалог барысында бұл мұғалімнен терең ойластырылған шеберлікті талап етеді.
7) Білім берудегі басқару және көшбасшылық
Оқыту технологиясын ұйымдастыру, басқару және бақылау үдерісі ретінде қарастыру.
Қазіргі оқыту технологиялары оқу үдерісін ұйымдастыру кезеңінде барлық мүмкіндіктерді шығармашылықпен пайдалануды талап етеді. Нәтижеге қол жеткізу үшін қойылатын негізгі мақсат — заман талабына сай білімді, білікті, дүниетанымы кең, шығармашылық қабілеті дамыған тұлға қалыптастыру.
Міндеттер
- Жас ұрпақтың қабілеті мен талантын ашу
- Шығармашылық және логикалық ойлауды жетілдіру
- Мақсат қою және оны жүзеге асыруға дағдыландыру
- Өз әрекетінің нәтижесін бағалай білуге үйрету
Мұғалім көшбасшылығы неден басталады?
Көшбасшылық ең алдымен сабаққа дайындықтан көрінеді: жоспар құру, өткізу әдістемесін таңдау, оқушының қабілеті мен жас ерекшелігін ескеру, иллюстрация, техникалық құрал және дидактикалық материалдарды орынды пайдалану.
Мұғалімнің шығармашылық әрекеті оқушының шығармашылық қабілетін қалыптастырады. Оқушыны жылдамдыққа, икемділікке, тапқырлыққа үйрету — жүйелі сабақ тәжірибесінде орнығатын нәтиже.
“Ұстаз үздіксіз ізденгенде ғана, шәкірт жанына нұр құя алады.”
Бұл ой әр ұстаздың жадында болуы тиіс: жаңашылдыққа ұмтылу — шәкіртке берілер ең құнды мүмкіндік.
Болатбаева Фарида Абатханқызы
Оңтүстік Қазақстан облысы, Мақтарал ауданы, Жетісай қаласы, №122 жалпы орта мектебі КММ, бастауыш сынып мұғалімі