Қазақша рефераттар

Тәжірибе диапазоны

Мектепке дейінгі тәрбие

Тәжірибе тақырыбы: Қазақ халқының әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрін насихаттау арқылы патриоттық тәрбие беру

Тәжірибе авторы: Магзумова Гүлшат Кенжебекқызы

І тарау. Тәжірибе туралы ақпарат

Ата дәстүрін ардақтау — қазақтың халық педагогикасындағы ұлттық ұстанымның өзегі. «Атадан бала туса игі, ата жолын қуса игі» деген қағида арқылы халық ұрпақ бойына ізгі қасиеттерді дарытып, жақсылыққа тәрбиелеп келген. Дәстүр бойынша алдымен әкені, содан кейін атаны, ата-бабаны құрметтеу және олардың алдындағы ұрпақтық қарызды өтеу — кейінгі буынның міндеті.

Ұрпақтық борыштың мазмұны

  • Ананың ақ сүтін, еңбегін өтеу.
  • Ата дәстүрін құрметтеп, оны жалғастыру.
  • Адамгершілік қағидаларын мүлтіксіз орындау.

Салт-дәстүрдің қоғамдағы орны

Тәуелсіз мемлекет жағдайында ата-бабамыздан қалған рухани қазыналардың бірі — салт-дәстүрлерді ұмыт қалдыру мүмкін емес. Дәстүр — ұрпақтан ұрпаққа ауысатын, тарихи қалыптасқан нормалар мен үрдістер. Ол қоғамның рухани тірегі бола отырып, уақыт ағымына сай жаңарып, бейімделіп отырады: қажетсізі ығысып, өмірге қажетті жаңалары дамиды.

«Салт-дәстүр» ұғымына қысқаша түсінік

Қазақ этнопедагогикасының ірі салаларының бірі — халықтың салт-дәстүрі мен әдет-ғұрпы. Күнделікті өмірде қалыптасқан игі әдеттер уақыт өте келе рәсімдерге, жөн-жоралғыларға, ырымдар мен тыйымдарға айналып, халық санасында «салт-сана» ретінде орнығады. Бұл құндылықтар ұлттың мінез-құлқын, дүниетанымын, тәрбиелік қағидаларын айқындайды.

Озық дәстүрлер қатарына ата-ананы құрметтеу, үлкенді сыйлау, адалдық, әдептілік, мейірімділік жатады.

Мектепке дейінгі кезең: ұлттық тәрбиенің бастауы

Бала тәрбиесі — ықылым заманнан адамзатты толғандырған өзекті мәселе. Қазақ халқы жас ұрпақтың «сегіз қырлы, бір сырлы» болып өсуін мақсат тұтып, баланы үнемі қамқорлыққа алып тәрбиелеген. Бүгінгі күні салт-дәстүрді ұрпақ тәрбиесінің өзегіне айналдыру — ел мүддесі мен заман талабы.

«Ел болам десең, бесігіңді түзе» деген нақылдың мәні терең: болашақтың іргетасы саналатын бала алдымен отбасында, кейін мектепке дейінгі мекемеде, одан соң мектепте тұлға болып қалыптасады.

Балаларға таныстырылатын негізгі дәстүрлер

Балалардың салт-дәстүрді тереңірек түсінуі үшін тәжірибеде төмендегі жоралғылар жүйелі түрде таныстырылады:

Сәлемдесу Сүйінші Көрімдік Базарлық Бата беру Шілдехана Бесікке салу Ат қою Тұсау кесер Сүндет той Атқа мінгізу Тіл ашар

Тәрбиелік ұстаным

Бала көбіне көргенін қайталап, еліктеу арқылы үйренеді. «Бәрін өзім істеймін» деген талпынысын қолдау, бағыттау және сенім білдіру — тәрбиенің ең ұтымды жолдарының бірі. Әдептілік, инабаттылық, мейірімділік, имандылық бір күнде қалыптаспайды; олар жүйелі орта мен тұрақты үлгі арқылы дамиды.

«Елдің ертеңі — бүгіннен басталады», «Ұяда не көрсең — ұшқанда соны ілерсің» деген сөздер мектепке дейінгі тәрбиеде ұлттық құндылықтарға сүйенудің маңызын айқын көрсетеді.

Балабақша тәжірибесі және ата-анамен серіктестік

№33 «Күншуақ» КМҚК бөбекжай-балабақшасында 10 топ жұмыс істейді. Әр топ ұлттық салт-дәстүрге арналған бұрыштармен жабдықталған. Ұлттық құндылықтарды меңгертуде ата-анамен бірлескен жұмыстарға ерекше мән беріледі, өйткені баланың патриоттық сезімі ең алдымен отбасынан басталады.

Мақсат

Өткен мен бүгінге ілтипатпен қарауды қалыптастыру, Отанды, тілді, елді сүюге тәрбиелеу.

Тірек идея

Салт-дәстүр арқылы тұлғаның адамгершілік және ұлттық құндылықтарын нығайту.

Нәтиже күтілімі

Қызығушылықтың артуы, өзін-өзі ұстау дағдылары, эмоциялық қабылдаудың дамуы.

Тәжірибенің өзектілігі

Қазақ халқының әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрін таныстыру арқылы патриоттық тәрбие беру — мектепке дейінгі білім мазмұнын байытып, баланың шығармашылық және эмоциялық қабылдауын дамытуға бағытталған. Бұл жұмыс баланың мінез-құлқын қадағалау, өзін-өзі ұстау, эмоцияларын тану және ұлттық құндылықтарға құрметпен қарау қабілеттерін қалыптастырады.

Таныстыру барысында бала тыңдай білуге, қоршаған әлемге қатысты өз пікірін айтуға, өз қарым-қатынасын сезіндіруге үйренеді. Ұлттық дәстүрді жүйелі қолдану қызығушылықты оятып, ұсыныстар мен тұжырымдарды түсінуді жеңілдетеді.

Ұйымдастыру бағыттары

1) Материалды іріктеу

Балалардың жас ерекшелігіне сай ұлттық тәрбие материалдарын жүйелі жинақтау.

2) Интеграция

Әлеуметтендіру, табиғатпен танысу, ойын және шығармашылық әрекеттермен кіріктіру.

3) Белсенді қатысу

Балалардың тәжірибелік іс-әрекетке тікелей қатысуына жағдай жасау.

4) Тілдік орта

Ұлттық дәстүрдің дамытушы әлеуетін тілдік орта құруда пайдалану.

Дамытушы орталар

1) Пәндік-дамытушы орта

Көркем әдебиет, тіл дамыту, қоршаған ортамен таныстыру сабақтары арқылы салт-дәстүр туралы түсінік қалыптастыру.

2) Музыкалық-ән ортасы

Ән айту баланың есту, ырғақ, сөйлеу, есте сақтау дағдыларын жетілдіреді. Бесік жыры, жұбату әні, ойнату әндері арқылы баланың ой-өрісі мен музыкалық қабілеті дамиды.

3) Отбасы

Тәрбие отбасынан басталады. Үйде әдет-ғұрыпты жүйелі ұстану баланың сенімін нығайтып, рухани байытады.

4) Сахналау орталығы

Рөлдік ойындар мен сахналау арқылы балалардың шығармашылық белсенділігі артып, мәдени нормаларды тәжірибе арқылы меңгереді.

Жұмыс кезеңдері

Ұзақтығы

2015 ж. қыркүйектен бастап, бірнеше кезеңмен жүзеге асырылды.

  • І кезең (бастапқы): 2015 қыркүйек – 2015 қараша
  • ІІ кезең (негізгі): 2016 желтоқсан – 2017 сәуір
  • ІІІ кезең (қорытынды): 2018 мамыр

Диапазоны

Ересек және даярлық топ балалары, ата-аналар және педагогтер арасындағы біртұтас жүйе.

ІІ тарау. Тәжірибе технологиясы

Мақсаты

Мектепке дейінгі ересек жастағы балалармен жобалық әдісті қолдану арқылы ұлттық салт-дәстүр құндылықтарын бойына сіңірткен, ой-өрісі кең тұлға қалыптастыру.

Міндеттері

  1. 1 Психологиялық-педагогикалық тәсілдер мен жобалау әдістері арқылы балалардың ұлттық дәстүрді қабылдау дағдыларын дамыту.
  2. 2 Тәрбие мен дамуда сараланған (деңгейлік) көзқарасты жүзеге асыру.
  3. 3 Ата-аналармен және педагогтермен ағарту жұмыстарын күшейту, бірлескен әрекетті жүйелеу.

Жобалық жұмыстың кезеңдері

1-кезең

Қажеттіліктерді анықтау, мақсат пен мотивацияны белгілеу.

2-кезең

Мақсатқа жету тәсілдерін таңдау және жұмысты жоспарлау.

3-кезең

Практикалық бөлім: өзара көмек, шығармашылық бастама, нәтижеге ұмтылу.

4-кезең

Қорытындылау, қиындықтарды талдау және келесі міндеттерді нақтылау.

Ересек топ балаларымен жұмыста зияткерлік бастамаларды қолдау, үлкендердің көмегімен тапсырманы орындау және біртіндеп өз бетінше әрекет етуге көшу, терминдерді қолдануға талпынысты ояту бағыттары негізге алынды.

ІІІ бөлім. Тәжірибе нәтижелілігі

Зерттеу нәтижелері балалардың танымдық, қарым-қатынас және қоршаған ортамен әрекеттесу қабілеттерінің артқанын көрсетті: қорытынды мониторингте жоғары деңгей 30%-ға, орташа деңгей 15%-ға өсті. Төмен деңгей дерлік сақталған жоқ.

Жетістіктер мен қатысу

  • 2015–2016 жж.: «Өркен» аймақтық көрме-байқауларына және «Балалар — өмірдің гүлі» қашықтықтан байқауына тұрақты қатысу.
  • 2017 ж.: ZIAT орталығының «Шебер қолдар» байқауында II–III орын; «Біздің сүйікті ертегілеріміз» байқауында бас жүлде.

Тәрбиелік әсер

  • Балалардың ұлттық мәдениет пен салт-дәстүрге қызығушылығы артты.
  • Мерекелік іс-шараларды өздігінен ұйымдастыруға ынта пайда болды.
  • Сюжеттік-рөлдік ойындарда рөлдерді сомдауға шығармашылық қызығушылық күшейді.

Патриоттық сезім өз отбасынан, жақындарының сүйіспеншілігінен, туған өлкесін қадірлеуден басталады. Тәрбиешілер мен ата-аналардың міндеті — балаларды ерте кезден туған жерін сүюге, құрметтеуге баулу. Балалардың қабылдау ерекшеліктерін ескере отырып, білім деңгейі тоқсан сайын мониторинг арқылы бағаланып, жан-жақты даму үшін жұмыс жалғасуда.

Қолданылған әдебиеттер

  1. 1.Қалиев С., Оразбаев М., Смайылова С. Қазақ халқының салт-дәстүрлері. Алматы, 1994.
  2. 2.Халық ауыз әдебиеті. Көркем әдебиет хрестоматиясы.
  3. 3.Арғынбаев Х. Қазақтың отбасылық дәстүрлері. Алматы, 2005.
  4. 4.Отбасы және балабақша, №1–2, 1995.
  5. 5.Отбасы және балабақша, №1–2, 1996.
  6. 6.Отбасында баланы мектепке дайындау. Алматы, 2000.
  7. 7.Отбасында баланы мектепке дайындау (әдістемелік нұсқаулар).
  8. 8.Жүнісов А. Бабалар дәстүрі.
  9. 9.Бөбектерге байғазы. Балабақшаға арналған әдеби-хрестоматиялық жинақ, 1995.

Қосымша. ҰОҚ конспектісі: «Бесікке салу»

Мақсаты

  • Балаларды тазалыққа, ұқыптылыққа тәрбиелеу.
  • Ұлттық құндылыққа сүйіспеншілігін арттыру.
  • Тәрбиешінің нұсқауын мұқият орындауға үйрету.
  • Сөз қорын байытып, дәстүрге қызығушылығын күшейту.

Әдіс-тәсіл

Сұрақ-жауап.

Көрнекілік

Бесік, шірпі, қуыршақ, тәттілер.

ҰОҚ барысы

І. Ұйымдастыру кезеңі

Балалар әжемен амандасады.

ІІ. Тәрбиеші сөзі (диалог)

Тәрбиеші: Балалар, таңертең балабақшаға келе жатқанда жоғарыдан не көрдіңдер?

Балалар: Аспанды, бұлтты, күнді.

Тәрбиеші: Жерден не көрдіңдер?

Балалар: Тасты, топырақты, талды, машиналарды.

Тәрбиеші: Бүгін әжеміз нәрестені бесікке салу рәсімін көрсетеді. Сендердің пішкен итжейделеріңді тігіп әкеліп, сәбиге кигізіп қойды.

Әже түсіндірмесі (рәсім мазмұны)

Қазақ өмірінде бесіктің орны ерекше: ол көшпелі тіршілікке ыңғайлы, жеңіл әрі мықты. Балаға жайлы, ең бастысы — тазалық пен денсаулық кепілі, ал анаға — сенімді көмекші.

Баланы бесікке салар алдында бесікті шірпімен аластайды. Кейін «тыштырма» ырымы жасалады. Жастықтың астына тарақ, айна, пышақ сияқты заттар салынады.

Сұрақ: Бұл заттардың мәні неде деп ойлайсыңдар?

Балалар: Айна мен тарақ — жинақы болсын дегені. Пышақ — өткір, батыл, жамандықты «қиып кетсін» деген ырым.

Бесіктің арқалығына бүркіттің тұяғын «қырандай болсын» деп іледі немесе тіл-көзден сақтасын деп тұмар байлайды.

Бала бесікке салынған соң, ақ жайма жабылып, үстіне ырымдап жеті түрлі зат жабады: шапан, тон, жүген, қамшы, ананың бір киімі және қап. Тон мен шапан — елге сыйлы, өжет болсын деген ниет; жүген мен қамшы — «ат үстінен түспейтін ер болсын»; қап — ұйқысы тыныш болсын деген ырым.

ІІІ. Сергіту сәті

Жапырақтай жайқалып,
Табиғатты сүйеміз.
Денемізді тік ұстап,
Билеп, билеп аламыз.

ІV. Мақал-мәтелдер (дос, жақсы-жаман қасиеттер)

  • Жақсы дос үшін жан пида.
  • Жақсы туса — ел ырысы.
  • Жаңбыр жауса — жер ырысы.