Математика және физика
Жеті модульді ықпалдастыру: физика сабағын оқыту сапасын арттыру
Баяндаманың тақырыбы — «Физика сабақтарында оқыту барысын жақсартуда жеті модульді қолдану». Бұл мәтінде жаңа форматтағы біліктілікті арттыру курсында қарастырылған жеті модульді сабақ үдерісіне кіріктіре қолданудың жолдары мен практикалық нәтижелері сипатталады.
Негізгі ой: мұғалім модульдерді ұтымды пайдаланса, оқушының пәнге қызығушылығы артады, шығармашылыққа бейімделеді, ал мұғалім–оқушы арасында ынтымақтастық қалыптасып, сабақтың тиімділігі күшейеді.
Қазіргі білім берудегі талап және мұғалімнің рөлі
Қазіргі білім жүйесінің ерекшелігі — оқушыны тек біліммен қаруландыру емес, өздігінен білім алуға дағдыландырып, үздіксіз дамуға қажеттілік қалыптастыру. Инновациялық үдеріс мұғалімнен кәсіби ұстанымын, мінез-құлқын, әдіс-тәсілдер қорын және мүмкіндіктерін жаңартуды талап етеді.
Әр мұғалім түрлі қиындықтармен кездеседі. Дегенмен, ұстаз кәсіби жауапкершілікпен шешім табуға ұмтылып, өз білімі мен біліктілігін үздіксіз жетілдіруі тиіс. Өз тәжірибемде оқу үдерісіне өзгеріс енгізіп, оқушыларымды ойын еркін айтуға, көзқарасын дәлелдеуге және білімін практикада қолдануға үйретуді мақсат еттім.
Физика пәнінің ерекшелігі: жаттау емес, түсіну
Физика — күрделі пән. Оны жаттап алу мүмкін емес, түсіну қажет. Егер пән оқушыны қызықтырмаса, мұғалім оқушы жүрегіне жол тауып, білімге жетелеу үшін мазмұнды да тартымды әдістерді қолдануы керек. Жаңа форматтағы оқудан кейін сабақ беру стилімде айқын өзгерістер болды.
Оқушы рефлексиясынан үзінділер
- «Бүгін физика сабағы ұнады. Өзімізді еркін ұстадық.»
- «Физика сабағының осылай өткені жақсы екен. Сурет арқылы ойымызды ортаға салдық.»
- «Сабақ өте қызықты өтті. Өзіміз жаңа сабақты аштық.»
- «Маған ұнағаны — физикалық құбылыстарды ертегілерде, мақал-мәтелдерде қолданғанымыз.»
Жаңа тәсілдер: диалог арқылы оқыту және «қалай оқу керектігін» үйрету
Жеті модуль аясындағы идеяларды жалпы білім берудің жаңа тәсілдері деуге болады. Дегенмен, өз тәжірибемде әлеуметтік-сынындарлылық көзқарасымен тығыз байланысты екі бағытқа басымдық бердім: диалог арқылы оқыту және «қалай оқу керектігін» үйрету (метатану).
Диалог арқылы оқыту
Оқушылардың өзара сұхбаттасуы және мұғалім–оқушы диалогы шәкірттің ой-пікірін жүйелеуге, дамытуға көмектеседі. Диалогтік орта оқушыны дәлелдеуге, тыңдауға, салыстыруға, қорытынды жасауға жетелейді.
«Қалай оқу керектігін» үйрету (өзін-өзі реттеу)
Метатану оқушыға білімді өз бетінше жинау жауапкершілігін түсінуге және оны өз мойнына алуға көмектеседі. Мұғалімнің қолдауы біртіндеп азайып, оқушы оқуын тәуелсіз реттеуге үйренеді.
Сұрақ қою мәдениеті: түрткі, сынақтан өткізу, қайта бағыттау
Сабақтарымда Блум таксономиясына негізделген сұрақтар мен бірлескен оқуға ықпал ететін тапсырмалар арқылы диалогтік оқыту элементтерін жүйелі енгіздім. Сұрақ қоюда үш негізгі техниканы қолдандым: түрткі болу, сынақтан өткізу, қайта бағыттау.
Практикадан мысал сұрақтар
Түрткі болу
- «Молекула деген не? Оның қасиеттері қандай?»
- «Диффузия заттың қай күйінде болады? Мысал келтіріңіз.»
Сынақтан өткізу
- «Үйдің подвалы неліктен салқынырақ болады?»
- «Ыстық шай құймас бұрын стақанға қасық салады. Неліктен?»
- Жуан сұрақ: «Неліктен сулы қара киімдерді ақ киімнің қасында ұзақ ұстамау керек?»
- Жіңішке сұрақ: «Газ бен сұйықтың қайсысында диффузия тез жүреді?»
Қайта бағыттау
- «Сынған қарындашты қайта біріктіре аламыз ба? Неге?»
Осындай сұрақтар оқушыға жеңілден күрделіге қарай ойлануға мүмкіндік береді. Нәтижесінде оқушылардың логикалық ойлауы дамып, өзіне сенімі артады, алған білімін қолданып, талдай алатыны байқалады.
Сыни ойлау: бақылау, талдау, дәлел
Физика сабағында оқушыларды сыни ойлауға үйрету — күрделі міндет. Дегенмен, сабақтарымда оны жүйелі дамытуға тырыстым: жылу құбылыстарына қатысты бейнероликтер көрсетіп (жыл мезгілдерінің ауысуы, судың қайнауы, оттың жануы), оқушыларға «Не көрдік? Не байқадық? Бұл құбылыстар неге байланысты?» сияқты сұрақтар қойдым.
Ойды «ашу» тәсілі
Оқушы алдымен білетінін еске түсіреді, қағазға жазады, көршісімен бөліседі, топта талқылайды. Айту, бөлісу, ортаға салу арқылы ой біртіндеп нақтыланып, тұжырымға айналады. Мұғалім еркін пікір айтуға мүмкіндік беріп, әртүрлі идеяларды қабылдаған кезде сыни ойлау дағдысы тұрақтанады.
Сыни ойлау — кез келген жағдайдағы мәселені ой елегінен өткізіп, зерттеп, қорытып, өз ойын еркін жеткізу қабілеті. Ол — өзіндік, жеке ойлау. Сыни ойлау дамыған сайын оқушылардың өзіне сенімі артады, пікір алмасуға дайын болып, басқаның көзқарасын сыйлауды үйренеді.
Оқыту үшін бағалау: критерий және кері байланыс
Оқыту үшін бағалау — оқушылар мен мұғалімдер оқу қай деңгейде екенін, қай бағытта даму керектігін және қажетті нәтижеге қалай жетуді анықтау үшін мәліметтерді іздеу әрі түсіндіру үдерісі. Маңызды тұсы — бағалаушы тек мұғалім емес: оқушы да өзін және сыныптасын бағалауға қатысуы тиіс.
Бағалау критерийлері
Әр сабақта критерий беру оқушыға өз деңгейін тануға көмектеседі, ал мұғалімге қай оқушының қай кезеңде тұрғанын нақтылауға мүмкіндік береді.
Өзін-өзі және өзара бағалау
Өзін-өзі бағалау ынталандырады, сенімділікті арттырады, еңбектің нәтижесін көруге жол ашады. Өзара бағалау жауапкершілікті күшейтіп, әділдікке баулиды.
АКТ: визуализация, модельдеу, зерттеу
Ақпараттық-коммуникациялық технологиялар бүгінгі күні өмірлік қажеттілікке айналды. Интерактивті тақта мүмкіндіктерін пайдаланып флипчарт құру, бейне-аудио материал енгізу, презентация жасау, виртуалды зертхана жүргізу, молекулалардың қозғалысын бақылау, компьютерлік модельдеу, интернеттен дерек алу, электрондық оқулық қолдану — сабақ сапасын арттыруға ықпал етеді.
Нәтиже
АКТ қолдану оқу материалын сапаландырып, оқушыларды өздігінен ізденуге, топпен жұмыс істеуге, шығармашылық тапсырмаларды шапшаң әрі нақты орындауға жетелейді. Мысалы, жылу құбылыстарын қорытындылау сабағында интерактивті тақтадағы кестелерді толтыру арқылы формула мен өлшем бірліктерін қайталап, негізгі ойды бекіттім: білім алу — сабақтың басты мұраты.
Талантты және дарынды оқушылар: әлеуетті ашу
Талантты және дарынды балалармен жұмыс — мұғалімнің ерекше ықыласын талап етеді. Бала табиғатынан білуге құштар болады, алайда уақыт өте бұл қасиет бәсеңдеуі мүмкін. Сондықтан ұстаз оқушылардың қабілеті мен бейімділігін ескеріп, деңгейіне сай тапсырмалар ұсынып, қызығушылықты тұрақты қолдап отыруы қажет.
Жұмыстан нақты мысалдар
- «Жылу мөлшері. Жылу балансының теңдеуі» тақырыбында қабілетті оқушыларға «Заттың меншікті жылу сыйымдылығын анықтау» бойынша эксперименттік тапсырма берілді: мақсат, құрал-жабдық, жұмыс барысы мен нәтижені өздері жоспарлады.
- «Жылу берілу түрлері» бойынша презентация жасап, PowerPoint мүмкіндіктерін тиімді қолданып, тақырыпты сауатты қорғады.
Сыныпта дарынды оқушылардың болуы жалпы оқу сапасына әсер етеді: олар өздері дамумен қатар, үлгерімі төмен оқушыларға көмектесіп, алға жетелейді. Бұл ортада білім алуға деген ортақ жауапкершілік қалыптасады.
Жас ерекшеліктеріне сай оқыту және саралау
Когнитивтік даму — баланың оқу және проблеманы шешу қабілеті; ол зейін, сөйлеу, ойлау, негіздеу, шығармашылық зияткерлік сияқты дағдылармен байланысты. Осы тұрғыда жас ерекшеліктеріне сай оқыту модулі мен талантты және дарынды балаларды оқыту модулі өзара сабақтас, өйткені екеуі де сараланған оқытуға сүйенеді.
Мұғалім оқушылардың жас ерекшелігін ескеріп, тиімді білім алуға қолайлы жағдай жасауы керек. Сабақта әртүрлі деңгейлік тапсырмалар дайындау арқылы оқушылардың жасына сай білімді меңгеріп, оны практикада қолдануына мүмкіндік беруге болады.
Көшбасшылық: өзгерісті басқару және кәсіби ықпал
Өзгеріс үдерісі әрдайым қолайсыздық пен келіспеушілік тудыруы мүмкін. Мұндай жағдайда өзгерісті басқару оңай емес. Алайда тәжірибе көрсеткендей, лауазымсыз-ақ кәсіби шеберлік пен адамгершілік сенім арқылы ортаға ықпал етуге болады. Мұғалім көшбасшылығы — әріптестерге әсер ету, оқыту сапасын жақсарту үшін ортақ мақсатқа жұмылдыру.
Әріптестік тәжірибе
Әріптестерім үшін «Бағалау және бағалау түрлері», «Оқушының оқу жетістігін бағалау критерийлері», «Сабақ үдерісінде оқушы белсенділігін арттыру» тақырыптарында семинарлар өткізіп, тәжірибе алмасуды ұйымдастырдым. Бұл жұмыс кәсіби қолдауды күшейтіп, көшбасшылық қасиеттерді дамытуға ықпал етті.
Сабақтағы сапалы әдіс-тәсілдер оқушылар арасынан көшбасшылардың шығуына да әсер етеді: олар топтық және жұптық жұмыста пікірді қорғайды, қосымша тапсырма орындайды, басқа оқушыларға көмектеседі.
Қорытынды
Қорытындылай келе, жеті модульді сапалы әрі жүйелі қолдана алсақ, оқушылар сыни ойлайтын, білімге құштар, алған білімін талдап, жинақтап, оны практикада қолдана алатын тұлға болып қалыптасады. Мұндай ортада оқу үдерісі тек білім беру емес, оқушының дамуына бағытталған нәтижелі жүйеге айналады.