Сүйінбайдың Жамбылға батасы
Сабақтың мақсаты
Білімділік
Екі дәуір жыршысы, қазақ халқының ұлы перзенті, жыр алыбы Жамбыл Жабаевтың шығармашылығын, өмір сүрген кезеңіндегі тұлғалық бейнесін және қазақ әдебиетіндегі орнын жас ұрпаққа ұғындыру.
Дамытушылық
Шығармашылыққа сүйіспеншілікті арттыру, ойды жүйелі құруға және көзқарасты еркін жеткізуге үйрету.
Тәрбиелік
Адалдыққа, шыншылдыққа тәрбиелеу; әділетті сөздің қадірін сезіндіру.
Сабақтың басталуы: радиоқойылым әсері
Сабақ әуенмен басталып, радиоқойылым үлгісінде өрбиді. Мақсат — Жамбыл әлеміне оқушыны эмоционалды түрде енгізіп, өлең сөздің қуатын сезіндіру.
Өлең жолдары
Жүзге кеп бақыт тапқан ақын Жамбыл,
Дүниеге түгел кеткен атың, Жамбыл.
Тілекке қол аңсаған бүгін жеттің,
Далада жасасаң да ғасыр, Жамбыл.
Қара өлеңнің алыбы, даланың дархан данасы — Жамбыл ата! Үміт күткен ұрпақтарыңыз сіз туралы ой толғап, сыр шертпек.
Үндеу: «Ұлы бабам! Туған топырағыңнан бір сәт болса да бізге орал, ортамызда бол!»
І бөлім. Арнау
Оқушы пікірі: тұлғалық болмыс
Ғасырға жуық ғұмырында Жамбыл екі дәуірдің де, сан алуан әлеуметтік дүмпулердің де куәсі болды. Ол өмірдің ауыртпалығын да, қуанышын да бір кісідей бастан өткерді: «кедеймін» деп мойымады, «болдым-толдым» деп тасымады.
Жағымпаздық пен өтіріктің бағасын білген ақын ешқашан байлыққа бас имеді. Өзгенің қасіретін терең қабылдап, зұлымдыққа қарсы сөзбен де, мінезбен де күресті. Айтыс өнерінде оған тең келу қиын болды.
Негізгі ой: Жамбылдың домбырасы — Жетісудың жүрегі, ал сөзі — ақиқаттың айнасы.
Өмірбаяндық деректер
- Жамбыл Жабаев 1846 жылы қазіргі Жамбыл облысы аумағында, Шу өзенінің бойындағы Жамбыл тауының етегінде дүниеге келген.
- Жастайынан суырыпсалма өлең айтуға бейім болған. Өнеріне риза болған Сүйінбай Аронұлы оған ақ батасын берген.
- Ақындар айтысында дара жүйрік атанып, талай додада жеңіске жеткен.
- Жас ұрпақты отаншылдыққа, еркіндікке, ерлікке шақырған үні, әсіресе Ұлы Отан соғысы жылдарында айқын естілді.
- «Өтеген батыр», «Сұраншы батыр» дастандары — ерлік пен отаншылдықты арқау еткен іргелі туындылар.
Көрініс
Сүйінбайдың батасы: «Ақын болудан асқан өнер жоқ. Алған бетіңнен қайтпа! Халқымыздың қорғаны болған батырларды жырла! Әрқашан шындықты айт», — деп Сүйінбай бала Жамбылға домбырасын ұсынады.
ІІ бөлім. Таңдау
Оқушылар интербелсенді тақтадан ұсынылған тақырыптардың бірін таңдап, қысқаша ақпарат береді. Бұл бөлім зерттеу, сұрыптау және жүйелі баяндау дағдыларын дамытады.
Ақындық ұстаным
Сүйінбай жас ақынға: «Өз өлеңіңді шығар. Өлеңің жеке адамдардың ғана көңілін көтермей, халықтың сүйіп тыңдайтын үні болсын», — деп бағыт береді. Жамбыл ақындық өнерді сән үшін емес, қарапайым елдің мұңын мұңдап, жоғын жоқтау үшін қажет екенін терең түсінеді.
Сондықтан алғашқы өлеңдерінің өзінде-ақ бай, би, төрелердің әділетсіздігін әшкерелеп, халық мүддесін басты арқау етеді.
Поэзия алыбы
Қазақ жерін, қазақ елін жырға қосқан өлеңдері кең тараған. Суырыпсалма ақынның отаншылдыққа, еркіндікке, ерлікке шақырған дауысы соғыс жылдарындағы жырларында ерекше естіледі.
Ол халық ауыз әдебиетін, ескі жыр-дастандарды жақсы білген әрі жадында жаңғыртып жырлаған. Сонымен бірге өзі де батырлар туралы дастан тудырған.
Жүз жасаған бәйтерек
Халық бақыты мен елдің еңсесін ойлаған Жамбыл кеңестік дәуірдегі өзгерістерді көптеген замандастары сияқты халық арманының орындалуымен байланыстырды. Бұл көзқарас оның бірқатар туындыларынан аңғарылады.
Туған жер туралы толғаныс
Шу өзені бойымен жүрсеңіз, Хан және Жамбыл атты екі тауға кезігесіз. Әкесі Жапа — бір кезде осы өңірді көшіп-қонып жүрген көшпелі кедей. Ақын туған даласын кең жазық, құлазыған түз ретінде суреттеп, балалық шағында егінді де, бақты да, арықты да көрмегенін айтады.
Түйін: «Жазық кең дала — менің Отаным болды».
Ауыз әдебиетінің алыбы
ХХ ғасырдың «Гомері» атанған Жамбыл туындыларында қазақ қоғамының қайшылықтары мен халықтың әлеуметтік жағдайы шынайы суреттеледі. Алғашқы өлеңдерінің бірі — «Жылқышы». Бұл шығармада әлеуметтік теңсіздік мәселесі көтеріледі.
1913 жылы патша әулетінің 300 жылдығына орай Алматыда көрме ұйымдастырылып, байлар ақ үйлер тігіп, қымбат бұйымдарын көрсетті. Осы жағымпаздықты сынап, ақын «Өстепкеде» өлеңін шығарған.
Суырыпсалма ақын және айтыс
Жамбыл шеберлігінде айтыс ерекше орын алады. Ол айтыста сөзін белгілі бір идеялық бағытқа бағындырып, көпшіліктің көкейіндегі әлеуметтік теңсіздік, әділетсіздік мәселелерін көтерген. Халық атынан сөйлеп, халыққа арқа сүйеген.
Айтыстарының ішінде 1881 жылғы Құлмамбетпен айтысы айрықша аталады. Жамбылдың қарсы уәжі өткір де мәнді:
Адамдықты айт, ерлікті айт, батырлықты айт,
Ел бірлігін сақтаған татулықты айт.
Қарынбайдай сараңдар толып жатыр,
Оны мақтап әуре болмай, жөніңе қайт.
Шығармашылық тапсырма: 5 жолды өлең құрау
Тақырып: «Ақындар». Төмендегі үлгі бойынша құрастырылады.
ІІІ бөлім. Толғау
Бұл бөлімде Ж. Жабаевтың толғаулары мен жырларынан үзінділер мәнерлеп оқылады. Оқушылар үзіндінің қай шығармадан алынғанын тауып, жалғасын айтуға талпынады.
Үзінді 1
«Шағым»Шып-шып етіп молданың
Қолындағы тобылғы,
Қозғалтпайды жонымды,
Талай дүре соғылды.
Үзінді 2
«Жалғызбын жүрмесін»Сәлем айт, барсаң Абайға,
Кеңесі кеткен талайға.
Ауырды жеңген қара жер,
Сабырлы болсын қалайда.
Үзінді 3
«Балаларға»Балалар, аманбысың, шырақтарым,
Майысып көлге біткен құрақтарым!
Жүрмесем есендесіп тұра алмаймын,
Ішінен асып кетсе бір аптаның.
Үзінді 4
«Кедей күйі»Ұзынағаш, Қаратас,
Қалқабайдай қайран жас.
Бекеттен нан қоймайды,
Жалаң аяқ, жалаң бас.
Үзінді 5
«Ленинградтық өренім»Нева өзені сүйкімді
Бұлағымдай көремін.
Көпіріне қарасам,
Көмкерген су көлемін.
Өркеш-өркеш жарасқан,
Шоқылардай дер едім.
Жазылым жұмысы
«Ақын өлеңінен алған әсерім» тақырыбында 5 минуттық ой толғау (эссе) жазылады. Кейін әр қатардың белсенділері өз пікірін ортаға салады.
Қорытынды
Сабақты жинақтау
Негізгі ойлар қайталанып, Жамбылдың әдеби мұрасы мен азаматтық үніне баға беріледі.
Бағалау
Оқушылардың жауаптары, үзіндімен жұмысы және эссе мазмұны бойынша бағаланады.
Үй тапсырмасы
«Жамбыл салған ізбенен» тақырыбында шығарма жазу.