Малсақ бала

Сабақ туралы қысқаша мәлімет

Тақырып

«Малсақ бала» — Өтебай Тұрманжанов

Сабақтың түрі

Іскерлік пен дағдыны қалыптастыру сабағы.

Әдіс-тәсілдер

Сұрақ-жауап
Талдау, түсіндіру
Шығармашылық жұмыс
Сын тұрғысынан ойлау стратегиялары

Көрнекіліктер

Интерактивті тақта
Кестелер мен суреттер
Үлестірмелі қағаздар

Сабақтың мақсаты мен күтілетін нәтиже

1) Білімдік мақсат

Оқушыларды Өтебай Тұрманжановтың өмірі мен шығармашылық жолымен таныстырып, өлеңнің мазмұны мен идеясын түсіндіру.

2) Дамытушылық мақсат

Танымдық мүмкіндіктерін арттыру, сын тұрғысынан ойлауды дамыту, шығармашылықпен жұмыс істеуге және ойын анық, дәлелді жеткізуге үйрету.

3) Тәрбиелік мақсат

Төрт түлікке сүйіспеншілікті оятып, мал шаруашылығының маңызын түсіндіру; еңбекқорлық пен шыдамдылыққа тәрбиелеу.

Оқыту нәтижелері

Оқушылар ауызбіршілікке, ұйымшылдыққа және еңбекқорлыққа дағдыланады; мәтінді талдап, өз пікірін негіздеп айта алады.

Сабақ барысы

I. Ұйымдастыру бөлімі

Сыныппен сәлемдесу.
Психологиялық тренинг.
Топқа бөлу; әр топтан топ басшысын сайлау.
Бағалау стикерлерімен таныстыру; сабақ бойы қатысым мен белсенділікті бағалау.

II. Қызығушылықты ояту

Слайдтағы суреттер арқылы төрт түлікке қатысты жұмбақтар шешіледі.

1. Өзі үлкен жануар, үстінде екі тауы бар.

Жауабы: Түйе

2. Аласа ғана бойы бар, айналдыра киген тоны бар.

Жауабы: Қой

3. Басында таяғы бар, төрт аяғы бар. Сегіз тұяғы бар, иегінде сақалы бар.

Жауабы: Серке

4. Өзі жуас, өзі момын, бір шешпейді тонын.

Жауабы: Қой

5. Тастан-тасқа секіреді, қалқиып қос құлағы. Ойын болып көкірегі, аула оның тұрағы.

Жауабы: Лақ

Жұмбақтардың барлығы төрт түлік туралы. Қазақ халқы шаруашылықта, әсіресе, өгіз, түйе, ат секілді малды кең қолданған.

Сабақта «жайлауға саяхат» идеясы ұсынылып, көлік ретінде атты таңдаймыз. Оқушылар жылқыны хормен шақырып, тақтадағы жайлау көрінісін сипаттайды (жайлау, малдар, төлдер, киіз үй, тау, мал бағып жүрген бақташы).

Осыдан келіп, бүгінгі сабақтың өзегі — малшы еңбегі және «Малсақ бала» өлеңінің мазмұны.

III. Жаңа сабақ: «Малсақ бала»

Автор туралы

Өтебай Тұрманжанов (1905–1978) — Шымкент өңірі, Бөген ауданындағы Жалғызағаш деген жерде дүниеге келген. Ташкенттегі балалар үйінде тәрбиеленіп, интернатта білім алған. Ақынның шығармалары негізінен балаларға арналған.

Белгілі кітаптары: «Қарлығаш», «Құрыш құс», «Сенің кітабың», «Жауқазын» және т.б.

Оқулықпен жұмыс

Өлеңді мәнерлеп, тізбектей оқу.
Рөлге бөліп оқу.
Мазмұны бойынша сұрақтарға жауап беру.

Талқылауға сұрақтар

Өлеңде не туралы айтылады?: Атасы мен немересі туралы.
Қандай жануарлар аталады?: Қой, қозы, ит.
Атасы немересіне не тапсырды?: Қой мен қозының амандығын түгендеп, ығын-шығын жоғын қарап, бақташыға алғыс айтуды тапсырды.
Өлеңдегі иттің аты қандай?: Байғасқа.
Иттің пайдасы қалай суреттеледі?: Қозыны бағады, қасқыр келсе қағады.
«Малсақ бала» деп кім айтылады?: Немере.
Балаға қандай мінездеме беруге болады?: Ақылды, тілалғыш, еңбекқор.

IV. Мағынаны тану: «Малсақ» ұғымы

Малсақ — малды жанындай жақсы көретін, мал бағуға икемді, мал бағудың қыр-сырын меңгерген адам.

Қазақ дәстүрінде «малсақ болсын, малы көп болсын, мал тапқыш болсын» деген ниетпен байланысты ырымдар кездеседі:

Нәрестені дүниеге келгенде қойдың жабағысына орау.
Ұл баланың кіндігін кескен соң айғырдың жалына түйіп байлау.

V. Топпен жұмыс: «Ойлан – жұптас – талқыла»

1-топ: Мал төлдерін ата

Қойдың төлі — қозы.
Ешкінің төлі — лақ.
Сиырдың төлі — бұзау.
Жылқының (биенің) төлі — құлын.
Түйенің төлі — бота.

2-топ: Төрт түліктің пірлері

Қойдың пірі — Шопан ата.
Ешкінің пірі — Сексек ата.
Сиырдың пірі — Зеңгі баба.
Жылқының пірі — Қамбар ата.
Түйенің пірі — Ойсылқара.

3-топ: Төрт түлік қалай дыбыстайды?

Қой — маңырайды.
Ешкі — маңырайды.
Сиыр — мөңірейді.
Жылқы — кісінейді.
Түйе — боздайды.

Әр топ тапсырманы аяқтаған соң, бір оқушы шығып, жұмысты қорғайды. Бұл кезеңде дәлелдеу, анық сөйлеу және бір-бірін тыңдау дағдылары дамиды.

VI. Ой толғаныс: пайдалы тұстарды жүйелеу

1-топ: Қой малының пайдасы

Еті — тағам.
Жүні — киім тоқу, киіз басу, алаша тоқу.
Терісі — тон, етік тігу.

2-топ: Бақташы еңбегі

Жаздың ыстығына, қыстың суығына төзіп, мал бағады.
Көктемде төлдетіп, төлді ерекше күтеді.
Жем-шөп дайындайды, қораны тазалап, жөндейді.

3-топ: Мал шаруашылығы туралы ой

Халықты азық-түлікпен қамтамасыз етеді (сүт, май, ет).
Шикізат береді (жүн, тері).
Көлік ретінде пайдаланылады (ат, өгіз, түйе).
Мал қиы — тыңайтқыш.

Білгенге маржан

Қойшылар қойдың жүнін ұстап көріп, ауа райын болжай білген: егер жүн құрғақ болса — күн ашық; ал жүн дымқыл болса — жақын арада жаңбыр жауады.

VII. Қорытынды бөлім: сахналық көрініс

«Төлдердің айтысы» арқылы әр түліктің адамға берер пайдасы салыстырылады. Соңында бәрінің де өзіндік орны бар екені түйінделеді.

Төлдер:

«Иеміз қайсысымызды жақсы көреді?»

Лақ:

«Әрине, мені жақсы көреді. Адам біздің сүтімізді, мамықтай түбітімізді пайдаланады.»

Құлын:

«Лақ, сен орынсыз мақтанасың. Біз — майданның да, еңбектің де тұлпарымыз. Етіміз — азық, қымызымыз — ем.»

Бұзау:

«Сендер босқа мақтанасыңдар. Адам тіршілігіне ең пайдалысы — мен. Шелек-шелек сүт, қарын-қарын май, қап-қап құрт пен ірімшік бізден шығады.»

Қошақан:

«Бәрің де босқа мақтанасыңдар. Сақылдаған сары аязда тоңдырмайтын жылы пима, тон — менің жүнім мен терімнен жасалады.»

Бота:

«Біз де кем емеспіз. Малдың ең қадірлісі — түйе. Адам шұбатымызды, мамықтай жүнімізді пайдаланады. Ерте кезде күш көлігі де біз болғанбыз.»

Адам:

«Босқа таласпаңдар. Бәрің де адамға пайдалысыңдар. Әрқайсыларыңның өз орындарың бар.»

VIII. Үй тапсырмасы, бағалау және кері байланыс

Үй тапсырмасы

Өлеңді мәнерлеп оқу.
«Бес жол өлең» жазу.
Өлең мазмұнына сай сурет салу.

Бағалау және кері байланыс

Оқушылар сабақта кімнің өте жақсы жауап бергенін өздері бағалап, дәлел келтіреді.

Кері байланыс сұрақтары

Сабақ ұнады ма?
Қай тапсырма ұнады?
Қай тапсырмада қиындық болды?

Оқушылар өз ойларын стикерге жазып қалдырады.

Бұл сабақ төрт түліктің адам өміріндегі орнын ұғындырумен қатар, еңбекке құрмет, жауапкершілік, ұйымшылдық сияқты құндылықтарды бекітуге бағытталған.