Шабан жігіт дегенше, Жаман жігіт десеңші
Жігіт туралы нақылдар: өнер, ар-намыс, еңбек және жол
Қазақ мақал-мәтелдері жігіт болмысына биік өлшем қояды: өнері көп, еңбегі берекелі, мінезі орнықты, ары мен намысы таза болуы керек. Төмендегі іріктелген нақылдар осы ұғымдарды шоғырландырып, жігіттің елге тірек болатын қасиеттерін айқындайды.
Өнер мен талап: «Жетпіс өнер де аз»
Нақыл сөздер жігітке бір ғана қабілетпен шектелмеуді меңзейді. Көп өнер — көп мүмкіндік, бірақ ол өздігінен келмейді: үздіксіз талап, үйрену, шыңдалу қажет. Сондықтан «Жігітке жеті өнер аз, жетпіс өнер көп емес» деген ой жігіттің дамуын тоқтатпауға үндейді.
Нақылдар
- «Жігітке жетпіс өнер де аз.»
- «Жігітке жеті өнер аз, жетпіс өнер көп емес.»
- «Жігіттің іскерлігі ісінен мәлім.»
Мағынасы
Өнер — мәртебе емес, жауапкершілік. Білім мен шеберлік адамды көркейтеді, ал нәтиже — ең әділ өлшем.
Ар мен намыс: жігіттің ең қымбат қазынасы
Бұл мәтіндегі ең өзекті желі — ар-намыс. Жігіттің салмағы байлықпен де, даңқпен де емес, ардың тазалығымен өлшенеді. «Жігіт — арының құлы» деген сөз жігітке ішкі тәртіп пен жауапкершілікті міндет етеді.
«Жігітке жар қымбат, намыс пен ар қымбат.»
«Жігіт — арының құлы, жаман — малының құлы.»
«Жүйрік алысқа, жігіт намысқа шабады.»
Түйін
Ар — адамның ішкі өлшемі, намыс — әрекетке түрткі болатын қуат. Жігіттің беделі осы екеуіне тіреледі.
Еңбек пен іскерлік: сөз емес, іс сөйлесін
Халық даналығы еңбекқорлықты жігіттің басты сипаты санайды: бос жүріс — берекені қашырады, еріншектік — абыройды кемітеді. Жақсы жігіттің күні «жұмыссыз өтпейді», ал бағалау өлшемі — бітірілген іс.
Өлшем
«Жігіттің жұмсаған күшін сұрама, бітірген ісін сұра.»
Үлгі
«Жақсы болар жігіттің жұмыссыз жүрген күні жоқ.»
Ескерту
«Аттың сүріншегі, жігіттің еріншегі жаман.»
Мінез, сабыр, кісілік
Мінез — адамның ұзақ сынақта көрінетін болмысы. Қыңырлық пен менмендік дауға бастайды, сабыр мен туралық елге қорған болады. Кісіге көрік — кеңдік, сөзге көрік — шындық.
Сабырдың салмағы
- «Тайпақ сай — тасқалақ, сабырсыз жігіт — сасқалақ.»
- «Жатып сөйлеген жігітке жараспайды.»
Туралықтың тірегі
- «Тура ағаш үйге тіреу, тура жігіт елге тіреу.»
- «Өркөкірек жігіт дауға жолығар.»
Ел, жолдас, орта: жігіттің бағы мен сыны
Жігіттің қадірі елмен өлшенеді: туған жердің қасиеті, ағайынның ынтымағы, жолдастың адалдығы — бәрі мінезді тәрбиелейді. Жолы ашық жігітке жолдас қосылып, ісі жөнге басады; жолы тар жігіт әр ісінен ілік іздейді.
Нақылдар легі
«Егін жерге бітеді, ер жігіт елге бітеді.»
«Жаңбыр жауса — жерге сый, жігіт туса — елге сый.»
«Жолдасы жоқ жігіттің олжасы жоқ.»
«Жолы болар жігітке жолдан жолдас қосылар.»
Жақсы мен жаманның айырмасы
- «Жақсы жігіт досының қамын ойлайды, жаман жігіт басының қамын ойлайды.»
- «Жақсы жігіт ағайынның басын қосады, жаман жігіт жақсы ағаның жолын тосады.»
- «Жаман жігіт — үйкүшік.»
Өрістетілген ой
Жақсылық — жұртқа мәлім болатын мінез. Елге пайдасы тиген жігіттің аты қалады, ал дауға үйір, ұрысқақ мінез өзіне де, өзгеге де сор.
Қысқа қорытынды
Бұл нақылдар бір-ақ нәрсені қайта-қайта еске салады: жігіттің сәні — сыртында емес, ісінде; бағы — байлықта емес, арында; қуаты — даурықпада емес, сабыр мен намыста. Өнер көбейген сайын кісілік те тереңдеп, елге тірек болар тұлға қалыптасады.
Жолға қалатын сөз
«Алысқа шабар жүйрік бол, намысқа шабар жігіт бол.»