Мектепте балаларға шахмат үйретудің қажеттілігі
Кіріспе
Мен мектеп табалдырығын аттағаннан бері шахмат үйірмесіне қатысып келемін. Осы уақыт ішінде шахматтың әліппесін меңгеріп, бұл ойынның тек интеллектуалдық спорт қана емес, баланың ойлау қабілетін дамытатын қуатты құрал екенін түсіндім.
Шахматтың оқушы дамуына орасан мүмкіндігі бар екенін В. А. Сухомлинский де атап өткен. Шахматты мектеп бағдарламасына міндетті пән ретінде енгізу мәселесін көтеріп жүрген педагогтар да бірауыздан: шахмат оқушы бойында өмірге қажетті қасиеттерді қалыптастырады деп есептейді.
Зерттеулер нені көрсетеді?
Балалардың ерте жастан дамуына шахматтың оң әсер ететіні көптеген зерттеулерде дәлелденген. Мысалы, шахматқа үйрету енгізілген Татарстанда және Ресейдің Свердловск облысында шахматшы оқушылардың көптеген пәндер бойынша үлгерім деңгейі жоғары болғаны байқалған.
Сингапур, Түркия, Греция, АҚШ, Испания сияқты мемлекеттерде жүргізілген эксперименттер де ұқсас нәтижелер көрсеткен.
Неге дәл шахмат пен математика?
Егер бастауыш мектепте шахматқа үйрету пәні енгізіліп, ұстаздар шахмат пен математиканың арасындағы терең байланысты аңғара білуге бағыт берсе, онда бұл ежелгі әрі тамаша ойын оқушылар үшін әлдеқайда пайдалы және нәтижелі болар еді. Осы мәселені зерттеуге өз үлесімді қосқым келіп, ғылыми-зерттеу жұмысымның тақырыбын шахмат пен математиканың байланысын зерттеу деп таңдадым.
Бұл тақырыпқа қызығуымның себебі бар: мен шахматпен 8 жасымнан бері айналысамын және оны ерекше жақсы көремін. Математикаға деген ықыласыма анамның ықпалы зор болды. Анам №32 мектеп-гимназияда 24 жылдан астам еңбек етеді. Оның оқушылары математика пәні бойынша мектепішілік, қалалық, облыстық сайыстарда үнемі жүлделі орындар алады.
Шахмат адамның математикалық ойлауын, логикасын және зейінді шоғырландыру қабілетін дамытатынын сеніммен айтуға болады.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері
Осыған сүйене отырып, зерттеу жұмысымның мақсатын төмендегідей айқындадым: математика мен шахмат арасындағы байланысты анықтау және шахматтың балалар дамуына жағымды әсерін дәлелдеу.
Белгіленген міндеттер
- Мәселе бойынша ғылыми-теориялық әдебиеттермен танысу.
- Ғаламтор және ақпарат көздерінен мәліметтерді жинақтау.
- Шахматтың логикалық және математикалық ойлауға ықпалын зерттеу.
- Зерттеу нәтижелеріне талдау жасау.
Негізгі анықтамалар
- Зерттеу объектісі
- Шахмат тақтасындағы математика.
- Зерттеу пәні
- Кіші мектеп жасындағы балалардың ойлау қабілеті.
Зерттеу әдістері
Теориялық әдістер
- Модельдеу
- Абстрактілеу
- Жинақтау
- Талдау
Эмпирикалық әдістер
- Бақылау
- Салыстыру
- Анкета жүргізу
- Сұхбаттасу
Математикалық әдістер
- Статистикалық мәліметтерді өңдеу
Практикалық бағыттылығы
Бұл жұмыс «Мектепке шахмат қажет пе?» деген сұраққа жауап іздеуге бағытталған. Сондай-ақ мектепте шахматтан факультатив сабақ немесе үйірме ұйымдастыру қажеттілігіне назар аудартады.
Жаңалығы
Бастауыш мектепке арналған шахмат тақтасында орындалатын математикалық және геометриялық сипаттағы тапсырмалар жинағын дайындау.
1-тарау. Мектепте балаларға шахмат үйретудің қажеттілігі
§1.1. Тәжірибелі шахматшы-педагогтардың ой-пікірлеріне шолу
Мектепте шахматқа үйрету тәжірибесімен бөлісетін педагогтардың баспасөз беттеріндегі жарияланымдары қазіргі таңда көп емес. Дегенмен бұл мәселені зерттеуде мектепке арналған әлемдегі тұңғыш шахмат оқулығының авторы Игорь Георгиевич Сухиннің еңбегі айрықша.
Дәйексөз
Жастық шағымда мен сүйіп айналысқан екі іс болды: математика және шахмат. Кейіннен математиканы шахматқа айырбастаған себебім кейбіреуге оғаш көрінуі мүмкін: математикаға қарағанда шахматта нағыз өмір бар.
— Рихард Рети, математика пәнінің мұғалімі, кейіннен гроссмейстер
Ой-тұжырым
Ойлауға үйрету — бұл ең алдымен диалектикаға үйрету... Диалектикалық тұрғыда ойланатын адам оппонентсіз-ақ өз ойын дұрыс және бұрыс жақтарынан таразылай біледі. Ендеше, шахмат та ең алдымен осыған үйретпей ме?
— Эвальд Ильенков, «Наука и жизнь» журналы, 1984
Шахматта қарсыластың позициясына ойша ене алмасаң және оның мүмкіндіктерін толық ескермесең, мықты қарсыласты жеңу түгілі, әдемі этюдті де құрастыру қиын. Осы тұрғыдан алғанда, шахмат диалектикалық ойлауға баулитын мектеп ретінде қарастырылуы орынды.