Тітіркенгіштік және қозғыштық қасиеттер
Жасуша қызметтері: тітіркенгіштік, қозғыштық, қозғалыс, көбею және даму
Тірі ағзалардың негізгі қасиеттері жасушалық деңгейден басталады. Бұл материалда тітіркенгіштік пен қозғыштық ұғымдары, олардың ағзадағы көріністері, сондай-ақ қозғалыс, көбею және даму құбылыстары жүйелі түрде қарастырылады.
Сабақтың барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі
- Сәлемдесу
- Оқушыларды түгелдеу
- Сынып тазалығына көңіл бөлу
II. Үй тапсырмасын тексеру
- Жасуша дегеніміз не?
- Жасушалар нешеге бөлінеді?
III. Жаңа сабақ
Негізгі ұғымдар: тітіркенгіштік, қозғыштық, қозу, қозғалыс, көбею, даму.
Тітіркенгіштік
Тітіркенгіштік — тірі жүйелердің сыртқы және ішкі әсерлерге (өзгерістерге) жауап қайтара алу қасиеті. Адам ағзасында бұл қасиет көбіне жүйке, бұлшықет және безді ұлпалардың қызметімен байланысты.
Жүйке серпілісі
Ақпараттың жүйке талшықтары арқылы берілуі.
Бұлшықет жиырылуы
Қозуға жауап ретінде қозғалыстың іске асуы.
Секреция
Сілекей, гормон сияқты заттардың бөлінуі.
Жүйке жүйесі жоқ ағзаларда тітіркенгіштік көбіне қозғалыс арқылы байқалады. Мысалы, амебалар немесе вольвокс қолайсыз, тұзы жоғары ерітіндіден алыстап кетеді. Өсімдіктер жарықты көбірек сіңіру үшін өркендерінің бағытын өзгертіп, жарыққа қарай ұмтылады.
Қозғыштық және қозу
Қозғыштық — тітіркендіргіш әсерге жауап қайтара алу қасиеті. Ал қозу — тітіркендіру мен қозғыштықтың нәтижесінде пайда болатын нақты жауап.
Қозатын ұлпалар
Жүйке, бұлшықет және безді ұлпалар қозуға қабілетті: олар мембрана зарядының өзгерісіне жауап беріп, серпіліс, жиырылу немесе секрецияны іске қосады.
Қозбайтын ұлпа
Сүйек ұлпасы қозбайды: сүйек жасушалары мембрана зарядының өзгерісіне дереу жауап беріп, жиырылу немесе тез секреция сияқты әрекеттерді орындамайды.
Тітіркенгіштік пен қозғыштықтың қисынды жалғасы — кеңістіктегі қимыл. Бұл тіршілік иелеріне ортақ қасиет.
Қозғалыс (қимыл)
Қозғалыс — орын ауыстыра алу қасиеті. Көп жағдайда бекініп тіршілік ететін ағзалар қозғала алмайтындай көрінеді, алайда тірі жасушалар деңгейінде қозғалыс әрдайым байқалады.
- Кез келген ядролы (эукариотты) жасушада цитоплазма қозғалысы жүреді.
- Бекініп тіршілік ететін жануарлардың өзінде аз да болса қозғалыс элементтері кездеседі.
- Өсімдіктерге өсу қимылы тән: ол жасушалар саны мен мөлшерінің артуы арқылы іске асады.
Көбею
Көбею — тірі ағзаларға ортақ қасиет; ол тіршіліктің ұрпақтар қатарында, яғни тарихи жалғасуын қамтамасыз етеді. Көбею — жай ғана өзін-өзі көшірмелеу емес: ұрпаққа аналық ағзаның белгілері берілгенімен, сонымен бірге өзгергіштік те пайда болуы мүмкін.
Көпжасушалылар
Жасушалар негізінен өсу және бөліну арқылы көбейеді.
Біржасушалылар
Зат алмасу нәтижесінде цитоплазма көлемі мен органоидтар саны артып, кейін бөліну арқылы ұрпақ береді.
Даму
Даму — жаратылым (организация) деңгейінің барлығына тән құбылыс. Тірі жүйелер молекулалық және жасушалық деңгейден бастап тұтас биосфераға дейін белгілі заңдылықтарға сай өзгеріп, жетіле алады.
Өлі жүйелерде де өзгеріс болады (мысалы, тау жүйелері түзіледі, өседі, ескіреді, бұзылады). Алайда тек тірі жүйелер ғана ұйымдасу деңгейін арттырып, күрделене даму қабілетін көрсетеді. Мұны жасушалық деңгейден де байқауға болады.
Қорытынды
Негізгі анықтама
Тітіркенгіштік — сыртқы және ішкі әсерлерге жауап беру қасиеті; адамда ол көбіне жүйке, бұлшықет және безді ұлпалар арқылы іске асады.
Қозғыштықтың мәні
Қозғыштық — тітіркендіргішке жауап беру қабілеті, ал қозу — осы әсерден туындайтын нақты жауап. Жүйке, бұлшықет, безді ұлпалар қозады, сүйек ұлпасы қозбайды.
Бекіту сұрақтары
- Тітіркенгіштік қасиет дегеніміз не?
- Қозғыштық қасиет дегеніміз не?
Үй тапсырмасы
§8. Жасушалардың бөлінуі, олардың өсуі мен дамуы, мамандануы. Тітіркенгіштік және қозғыштық қасиеттер.