Халық медицинасында қолданатын түрлер
Денсаулық және дәрі табиғаты: табиғи мен синтетикалықтың айырмасы
Егемен еліміздің халқының денсаулығы — ұлттың негізін сақтайтын ең қымбат қазына, ең үлкен байлық. Денсаулық әлсірегенде оны қалпына келтіруде дәрі-дәрмектің ықпалы ертеден-ақ белгілі. Дәрілердің шығу тегі жалпы екі бағытқа бөлінеді: табиғи өсімдік шикізатына негізделген препараттар және арнайы технологиямен өндірілетін синтетикалық-химиялық дәрілер.
Табиғи (өсімдік) препараттар
- Дайындау технологиясы салыстырмалы түрде жеңілірек.
- Ағзаға кері әсері әдетте аздау, өйткені әсер етуші қосылыстар табиғи органикалық заттар ретінде үйлесімді сіңеді.
Синтетикалық-химиялық препараттар
- Өндірістік жолы күрделі және көп қаржыны қажет етеді, бұл экономикаға салмақ түсіреді.
- Кейбір жағдайда физиологиялық тұрғыдан жағымсыз әсерлері айқынырақ байқалуы мүмкін.
Негізгі ой
Өсімдік шикізатынан алынатын дәрілердің биологиялық белсенді құрамы табиғи болғандықтан, ағзамен үйлесімділігі жоғары әрі технологиялық тұрғыдан қолжетімді болуы мүмкін.
Дәрілік өсімдіктерді интродукциялау: онтогенезді зерттеудің маңызы
Дәрілік өсімдіктер түрлерін интродукциялаудағы (мәдени жағдайға енгізудегі) басты кезеңдердің бірі — өсімдіктің үлкен тіршілік айналымындағы онтогенездік ерекшеліктерін зерттеу. Бұл бағытта тұқымнан өсіп шыққан дарақтың құрылымдық өзгерістерін кемінде 3–4 жыл бойы ырғақты түрде бақылау қажеттігі атап көрсетіледі.
Құрылымдық талдау
Құрылымдық анализ тәсілдері онтогенез теориясын дамытуда жастық кезеңдер бойынша морфологиялық критерийлерді бөліп көрсетуге және оларды анатомиялық критерийлермен толықтыруға мүмкіндік береді.
Жер асты және жер үсті мүшелері
Өсімдіктің әр кезеңіндегі жер асты және жер үсті мүшелерінің анатомиялық құрылысын зерттеу биологиялық белсенді заттардың (ББЗ) қай мүшеде көбірек жиналатынын анықтауға көмектеседі.
Практикалық нәтиже
Онтогенезді зерттеу тек ғылыми қызығушылық емес: пайдалы түрді мәдениетке енгізудің табыстылығын алдын ала болжауға негіз болады.
Әдістемелік негіз
Жастық кезеңдерді сипаттау мен құрылымдық ерекшеліктерді ажыратуда Т.А. Работнов, И.Г. Серебряков, А.А. Уранов және олардың ізбасарлары ұсынған тәсілдемелік нұсқауларды басшылыққа алу маңызды.
Тұқым өнімділігі және жинау тактикасы
Тұқым шаруашылығында бір дарақтағы 1000 тұқымның массасы өсімдіктің толық жарамдылығының маңызды көрсеткіші саналады. Бұл белгі түр немесе сорт үшін эволюциялық дамуда өзін-өзі жаңғыртудың кепілі ретінде қалыптасқан. Алайда өсу жағдайы аса қолайсыз болғанда 1000 тұқымның массасы төмендеуі мүмкін.
Пісіп-жетілуіне қарай екі топ
1) Бір мезгілде пісіп-жетілетін тұқымдар
Жинау уақыты салыстырмалы түрде нақты белгіленеді.
2) Созылыңқы мерзімде пісіп-жетілетін тұқымдар
Жиын-терімдік жетілу белгілерін нақтылау үшін пісуіне қарай бөліп жинау жүргізіледі.
Вегетативтік көбею: клондау мүмкіндігі
Вегетативтік көбею мүмкіндігі де міндетті түрде зерттеледі. Көпжылдық өсімдіктердің вегетативтік көбеюі аналық өсімдіктің қасиеттерін толық қайталап, қысқа мерзімде көбейтуге мүмкіндік береді. Бұл тәсіл тұқыммен көбейту қиындаған жағдайда ерекше маңызды болады.
Қолданылатын амалдар
- Тамыр атпалары
- Вегетативтік өркендерді қалемшелеу
- Партикуляциялау
- Аналық түпті бөлу және басқа клондау тәсілдері
Тиімділік шарты
Клондайтын өсімдіктің оңтайлы жасы мен пайдалы қасиеттерін дұрыс анықтау — негізгі шарт. Бұл көрсеткіштер дәл белгіленсе, бір вегетациялық маусымда 70–100 дейін отырғызылатын бірлік алуға мүмкіндік береді.
Неліктен мәдени жағдайға енгізу өзекті?
Мәдилендірілетін дәрілік өсімдіктердің шикізаттық негізін шексіз кеңейту әрдайым экономикалық тұрғыдан тиімді емес. Бұған қоса табиғаттағы көптеген эндемик түрлердің қоры күрт азайып келеді. Сондықтан оңтайлы экологиялық аймақтарда дәрілік өсімдіктерді мәдени жағдайға енгізудің ғылыми негіздерін қалыптастыру және шаруашылыққа құнды популяцияларды сұрыптау-интродукциялау — өзекті міндет.
Интродукциялық зерттеудің 3 кезеңі
-
1-кезең: экспедициялық жинау
Далалық бастапқы материалдарды жинау, табиғи жағдайда биологиялық ерекшеліктерін зерттеу, түрдің табиғи ареалы мен құрылымын анықтау.
-
2-кезең: интродукциялық питомниктегі жұмыс
Даму ырғақтылығын бақылау, төзімді әрі өнімді аналық дарақтарды сұрыптау, көбею жолдарын (тұқым және вегетативтік) бағалау, онтогенез және жастық құрылым ерекшеліктерін анықтау, маусымдық шикізат пен ББЗ жиналу динамикасын зерттеу, жинаудың оңтайлы мерзімін белгілеу.
-
3-кезең: өндірістік-тәжірибелік тексеріс
Эксперименттік база жағдайында өндірістік сынақ, агротехникалық шараларды нақтылау, тұқымдық материалды көбейту, ауру қоздырғыштар мен зиянкестерден қорғау, экономикалық тиімділікті есептеу.
Биология-экономикалық бағалау
Маңызды көрсеткіш — биология-экономикалық бағалау: өнімнің түсімділігі мен сапасы жоғары болып, экономикалық тұрғыдан тиімді нәтиже беруі тиіс. Өсімдік мәдени жағдайға жақсы бейімделсе де, негізгі мақсатқа қажет ББЗ мүлде жиналмауы немесе сапасы төмен болуы мүмкін.
Табиғи дәрілердің орны және ББЗ жиналу заңдылықтары
Өсімдіктерден алынған дәрілік препараттар қоры адамзаттың ұзақ тарихындағы күнделікті тәжірибесі мен ғылыми ізденістер нәтижесінде қалыптасты. ХХ ғасырдың басында дәрі ретінде қолданылған заттардың шамамен 80%-ы дәрілік өсімдіктерден алынған. Кейін синтетикалық жолмен алынған антибиотиктер мен гормональды препараттар олардың бір бөлігін алмастырды. Дегенмен синтетикалық дәрілер қанша дамығанымен, өсімдік текті табиғи препараттардың ғылыми медицинадағы орны айрықша.
ББЗ қайда жиналады?
Биологиялық белсенді заттар өсімдіктің әр түрлі мүшелерінде және белгілі бір даму кезеңдерінде жинақталады: бір түрінде жапырақ пен сабақта, екіншісінде гүл мен жемісте, үшіншісінде тамырда немесе қабықта.
Неге жинау уақыты маңызды?
ББЗ мөлшері вегетациялық даму фазаларына қарай тұрақты болмайды. Сондықтан дұрыс пайдалану үшін әр мүшенің онтогенездегі қалыптасу ерекшеліктерін ескеріп, жинауды ғылыми негізде ұйымдастыру қажет.
Аз зерттелген бағыт: жер асты мүшелері
Өсімдік мүшелерінің ішінде ең жеткіліксіз зерттелгені — жер асты мүшелері (тамыр, тамырсабақ, түйін, пиязшық). ББЗ негізінен жер астында жиналатын дәрілік өсімдіктердің онтоморфогенездік ерекшеліктерін білу оларды қауіпсіз әрі тиімді пайдаланудың өзекті шарты.
Қазақстандағы дәрілік өсімдіктер: әлеует және жіктеу
Бұрынғы Кеңес Одағы аумағында өсетін өсімдіктердің жалпы саны шамамен 20 мың түрге жуық, соның 2,5 мыңға жуығы дәрілік қасиетке ие. Қазақстанда кездесетін дәрілік өсімдіктерді шартты түрде төрт топқа бөлуге болады.
Қазақстандағы дәрілік түрлердің 4 тобы
- Мемлекеттік фармакопея қолдануға рұқсат еткен түрлер.
- Болашағы бар түрлер (химиялық құрамы мен клиникалық қасиеттері әр деңгейде зерттелген).
- Халық медицинасында қолданылатын түрлер.
- Түрлі халықтардың фольклорында кездесетін түрлер.
Зерттеу олқылығы
Қазақстанда дәрілік өсімдіктердің жер асты мүшелері онтоморфогенездік тұрғыдан әлі де жүйелі түрде арнайы зерттелмеген. Әдебиетте кейбір түрлердің тамыр морфологиясы туралы үзік мәліметтер ғана ұшырасады.
Күрделігүлділер (Asteraceae): үлкен қор, аз пайдаланым
Қазақстан флорасында күрделігүлділер тұқымдасының 148 туысы және 879 түрі өседі. Бұл топ өкілдерінің тамыры мен тамырсабағында биологиялық белсенді заттар жиі жинақталады, соның ішінде инулин, эфир майлары, илік заттар және дәрумендер.
Қолданылу бағыттары
Аталған ББЗ ресми және халық медицинасында несеп айдағыш, сусамыр, әр түрлі қабыну, қақырық түсіргіш әсерлер үшін, сондай-ақ қатерсіз/қатерлі ісіктер мен өзге де дерттерді емдеуде қолданылады.
Мәселе
Республика флорасындағы күрделігүлділердің дәрілік қасиеті бар түрлерінің шамамен 2,7%-ы ғана іс жүзінде емдеу саласында қолданылады. Дәрілік препараттар тапшылығы байқалатын қазіргі жағдайда бұл тұқымдас түрлердің биологиялық ерекшеліктерін жан-жақты зерттеу өзектілігін күшейтеді.
Пайдаланылған әдебиеттер
Төмендегі дереккөздер мәтінде келтірілген тұжырымдар мен әдістемелік қағидалардың ғылыми негізін құрайды.
- 1. Сацыперова И.Ф. Изучение особенностей онтогенеза, как один из необходимых этапов интродукции травянистых полезных растений. Сборник статей «Рациональное использование растительных ресурсов Казахстана». Алма-Ата, 1986. С. 3–4.
- 2. Работнов Г.А. Жизненный цикл многолетних травянистых растений в луговых ценозах. Труды Бот. инст. АН СССР. Сер. 3. 1950. Вып. 6. С. 204–208.
- 3. Серебряков И.Г. Морфология вегетативных органов высших растений. М.: Советская наука, 1952. 391 с.
- 4. Серебряков И.Г. Экологическая морфология растений. М.: Высшая школа, 1962. 317 с.
- 5. Уранов А.А. Онтогенез и возрастной состав популяции цветковых растений. М.: Наука, 1967. С. 3–8.
- 6. Саева В.Г. Семенная продуктивность травянистых растений при интродукции. В: «Семенная продуктивность и вегетативное размножение растений при интродукции». Кишинев, 1982. С. 17–25.
- 7. Лешенко С.Р., Аидон К.И. Семенное и вегетативное размножение декоративных культур. В: «Семенная продуктивность и вегетативное размножение растений при интродукции». Кишинев, 1982. С. 14–17.
- 8. Майсурадзе Н.М., Угнивенко В.В. Задачи интродукции лекарственных растений и пути их решения. В: «Рациональное использование растительных ресурсов Казахстана». Алма-Ата, 1986. С. 173–177.
- 9. Мухитдинов Н.М., Паршина Г.Н., Айдосова С.С. К методике изучения особеностей онтогенеза травянистых лекарственных растений. Вестник КазГУ. Сер. биологическая. 2001. №7(14). С. 3–6.
- 10. Шретер А.И. Поиски и изучение новых лекарственных растений. М.: Знание, 1980. 64 с.
- 11. Кузнецов А.П., Торохова М.В., Гизатуллина Л.И. Сокровища зеленой аптеки. Алма-Ата: Ғылым, 1991. 76 с.
- 12. Мухитдинов Н.М., Паршина Г.Н., Мырзакулов П.М. Расширение ассортимента лекарственных растений — возможность сохранения природных ресурсов. Вестник КазГУ. Сер. биологическая. 2001. №1. С. 59–79.
- 13. Кукенов М.Н. Лекарственные растения Казахстана и их использования. Алматы: Ғылым, 1996. 396 с.
- 14–27. Аметов А.А.; Байтулин И.О.; Бегенов А.Б.; Мухитдинов Н.М. және т.б. еңбектері (Қазақстан өсімдіктерінің тамыр жүйесі мен жер асты мүшелерінің экология-морфологиялық ерекшеліктері туралы жарияланымдар).
- 28. Абдулина С.А. Список сосудистых растений Казахстана. Алматы: Ғылым, 1999. 187 с.
- 29. Путырский И.Н., Прохоров В.Н. Универсальная энциклопедия лекарственных растений. Минск–М.: Книжный дом, 2000. 654 с.
- 30. Мухитдинов Н.М., Паршина Г.Н. Лекарственные растения. Алматы: Қазақ университеті, 2002. 308 с.