Бүгін сіздер Діни экстремизмнің алдын алу
Діни экстремизмнің алдын алу
8–11 сынып оқушыларына арналған дөңгелек үстел форматындағы сабақ жоспары мен талқылау мазмұны.
Кіріспе сөз
Құқық пәнінің мұғалімі: Ұзақбаева Д.
Құрметті ұстаздар, қонақтар және оқушылар! Бүгін біз 8–11 сыныптар арасында «Діни экстремизмнің алдын алу» тақырыбындағы дөңгелек үстелде бас қосып отырмыз.
Қоғамның сезімтал тұстарының бірі — дін мәселесі. Жастардың діни сауаттылығы жеткіліксіз болған жағдайда әртүрлі теріс ағымдардың ықпалына түсіп қалу қаупі артады. Сондықтан бүгінгі талқылаудың мақсаты — мәселені ашық айту, себеп–салдарды саралау және алдын алу жолдарын нақтылау.
Талқылаудың негізгі сұрақтары
- Экстремизм деген не және оның негізгі белгілерін қалай ажыратамыз?
- Бүгінгі шиеленіскен діни ахуалдың себеп–салдары қандай?
- Мектептегі «Дінтану негіздері» пәнінің маңызы қандай?
- Діни экстремизмнің алдын алу үшін қандай нақты қадамдар қажет?
Ислам туралы қысқаша түсінік
Ислам — араб сөзі, «Аллаға мойынсұну» деген мағына береді. Ислам діні VI ғасырдан бастап Арабия түбегінен тараған. Бүгінде әлемде исламды ұстанушылар саны 1,3 миллиардтан асады; кейбір мемлекеттерде ол мемлекеттік дін ретінде жарияланған.
Исламның негізгі ұстанымдарының бірі — «Алладан басқа құдай жоқ, Мұхаммед (с.ғ.с.) — Алланың елшісі» деген куәлік. Дін адамды мейірімділікке, бауырмалдыққа, қайырымдылыққа үндейді. Ұлы Абайдың «Алланың өзі де рас, сөзі де рас» деген сөзі халқымыздың иманға мән бергенін айқындайды.
Негізгі ұғымдар: экстремизм, терроризм, радикализм
Экстремизм деген не?
Зерттеушілер арасында «экстремизм» терминіне бір ғана әмбебап анықтама беруде ортақ пікір жоқ. Дегенмен қоғам үшін оның қауіпті құбылыс екені анық.
Түсіндірме: «Экстремизм» латынның extremus сөзінен шыққан, «шеткі», «соңғы» дегенді білдіреді. Саяси мағынада — шектен шыққан көзқарас пен іс-әрекет арқылы көрінетін күрделі әлеуметтік феномен; кей жағдайда демократиялық қағидаларды жоққа шығаратын саяси қызмет түрі.
Экстремизмнің негізгі белгілері
- 1 Диктатура орнатуды ашық қолдап, азаматтардың саяси және азаматтық құқықтарын кемсітуді насихаттау.
- 2 Конституциялық құрылысты мойындамай, зорлық-зомбылық арқылы жоюға және билікті заңсыз басып алуға үндеп шақыру.
- 3 Заңсыз қарулы құрылымдар құру.
- 4 Әлеуметтік, нәсілдік, ұлттық, тілдік және діни алауыздықты қоздырып, құқықтарды шектеуді мақсат ету.
- 5 Белгілі бір ұлттың немесе конфессияның үстемдігін орнатуға ұмтылу.
Діни экстремизм
Діни экстремизм деп қоғамдағы дәстүрлі діни құндылықтарды жоққа шығаруды, дәстүрлі дінге жат идеяларды белсенді насихаттауды, зайырлы қоғамға қарсы әрекет етуді және өз ұстанымын қоғамға күшпен таңуды көздейтін әрекеттерді атауға болады.
Мұндай әрекеттерді жасайтындар экстремистер деп аталады. Соңғы жылдары кейбір топтар мақсатқа жету үшін террорлық әрекеттерді құрал ретінде қолдануға тырысып, қоғам қауіпсіздігіне қатер төндіріп отыр.
Шиеленіскен діни ахуал: себептері мен салдары
Қоғамдық қауіп сезімі
Соңғы жылдардағы оқиғалар халықтың алаңдаушылығын күшейтті. Діни экстремизм мемлекет тұтастығына, қоғамдық тұрақтылыққа қауіп төндіретін факторға айналып отыр. Бұл мәселеге тек діни ұйымдар немесе құқық қорғау органдары ғана емес, бүкіл қоғам болып қарсы тұруы қажет.
Рухани вакуум және 1990-жылдар
Тәуелсіздіктің алғашқы кезеңінде мемлекет күш-жігерінің басым бөлігі экономиканы нығайтуға жұмсалды. Соның салдарынан руханият саласында олқылықтар пайда болды. Рухани бағдар әлсіреген кезде қоғамның бір бөлігі ақпараттық бос кеңістікті күмәнді, үстірт діни мәліметтермен толтыру қаупіне ұрынды.
Бұған қоса, әлеуметтік-экономикалық дағдарыс әдебиет пен өнердің тәрбиелік ықпалын да әлсіретіп, жастарға дұрыс бағыт берудің жүйелілігін төмендетті.
Құқықтық және халықаралық негіз
-
БҰҰ (2006): 2006 жылғы 8 қыркүйекте БҰҰ Бас Ассамблеясы Ғаламдық террормен күрес стратегиясын қабылдап, экстремизм мен терроризмнің барлық түрін айыптайтынын және ынтымақтастықты күшейтуге дайын екенін мәлімдеді.
-
Қазақстан (2005): 2005 жылғы 18 ақпанда «Экстремизмге қарсы іс-қимыл туралы» Заң қабылданды. Онда мемлекеттік органдардың шет мемлекеттер және халықаралық ұйымдармен өзара іс-қимылы қарастырылған.
-
Өңірлік ынтымақтастық: 1996 жылдан бастау алған Шанхай ынтымақтастық ұйымы аясында терроризм мен экстремизмге қарсы бірлескен шаралар жүзеге асырылады.
Мектептегі «Дінтану негіздері»: маңызы және түйткілдер
Неге маңызды?
Оқушылардың діни сауатын арттыру, діни сананы қалыптастыру және ақпаратты сүзгіден өткізу қабілетін дамыту — бүгінгі күннің өзекті міндеті. Осы тұрғыдан алғанда, мектептерде «Дінтану негіздері» пәнінің оқытылуы — маңызды қадам.
Кадр мәселесі
Пәнді жүргізетін білікті мамандардың тапшылығы — тәуекелді фактор. Дінтану мазмұнын түсіндіруде кәсіби дайындық маңызды; әйтпесе оқушының дүниетанымы әртүрлі күмәнді ақпарат ықпалына бейім болуы мүмкін.
Сонымен бірге пәнді тарих немесе құқық пәні мұғалімдерінің жүргізуі де мүмкін: бастысы — мазмұнның ғылыми негізді, әдістемелік тұрғыда сауатты берілуі және оқушының сыни ойлауын күшейту.
Оқулық сапасы және әдістеме
Пән оқулықтарының мазмұны қоғам сұранысын толық қанағаттандырмайтын тұстар кездеседі: бірінде жалпы дінтануға көбірек басымдық берілсе, екіншісінде белгілі бір тақырыптарға біржақты салмақ түседі. Мұндай олқылықтар экстремистік ақпаратқа қарсы «ақпараттық иммунитет» қалыптастыруды қиындатуы мүмкін.
Қоғамдағы діни ақпарат және жауапкершілік
Діни әдебиет және бақылау
Қауіпті діни әдебиеттердің бақылаусыз таралуы экстремизмнің алдын алуды қиындатады. Діни мазмұндағы өнімдерге құқықтық, сараптамалық және қоғамдық жауапкершілік қажет.
Талқылауға арналған сұрақтар
- Діни әдебиеттерді сараптамадан өткізуге кімнің құқығы және өкілеттілігі бар?
- Елге әкелінетін діни әдебиеттерге кім және қалай бақылау жүргізеді?
- Діни кітаптарды басып шығаруға кім рұқсат береді?
- Жарияланған материалдың салдары үшін кім жауап береді?
БАҚ-тың рөлі
Экстремизмге қарсы күрестің маңызды жолдарының бірі — уақтылы әрі шынайы ақпарат беру. Бұл тұрғыда күнделікті ақпарат құралдарының жауапкершілігі жоғары.
Дегенмен жасөспірімдер үшін жалпы ақпарат жеткіліксіз болуы мүмкін: қауіп-қатер туралы жүйелі түсіндіру, нақты мысалдармен алдын алу жұмыстары қажет.
Діни кітап шығару және ағартушылық
Діни-ағартушылық бағыттағы еңбектерде исламның адамгершілікке, ынтымақ пен бірлікке үндейтіні, сондай-ақ ислам ғылымы мен мәдениетіне қатысты тақырыптар кеңінен қозғалады.
Алдын алу: нақты қадамдар
Негізгі ұстаным
Әрбір азамат қоғам тыныштығы үшін діни экстремизмге табанды түрде қарсы тұруы тиіс. Бұл — тек заңмен ғана емес, біліммен, мәдениетпен, жауапкершілікпен жүзеге асатын ортақ міндет.
Ақпараттық қауіпсіздік
- 1 Қауіпті діни контент пен күмәнді әдебиет айналымына бақылауды күшейту, лицензиялау және сараптама тетіктерін нақтылау.
- 2 Экстремистік идеология туралы шынайы әрі уақытылы мәлімет беруді жүйелеу; БАҚ-тағы жауапкершілік стандарттарын көтеру.
- 3 Жастарға арналған түсіндіру жұмыстарын күшейту: фейк ақпарат, манипуляция, үгіт-насихат белгілерін тануға үйрету.
Мектептегі профилактика
- 1 «Дінтану негіздерімен» қатар, мамандар қатысатын қауіпсіздік сабақтарын өткізу.
- 2 Тоталитарлық секталар мен экстремистік топтарды тану белгілерін түсіндіру, тәуекел жағдайындағы әрекет алгоритмін беру.
- 3 Оқушы–ата-ана–мектеп байланысын нығайту: кеңес беру, ашық кездесу, сенім арналары.
Қысқаша түйін
Қазақ халқы ежелден бірлік пен ынтымақтың мәнін терең түсінген. «Бақ қайда барасың? — Ынтымағы мен бірлігі жарасқан елге барамын» деген қанатты сөз де, «Алтау ала болса ауыздағы кетер, төртеу түгел болса төбедегі келер» деген өсиет те — бүгінгі күн үшін өзектілігін жоғалтпаған бағдар.
Тәуелсіздігіміздің нығаюы, ұлтаралық және дінаралық татулықтың сақталуы үшін бәріміз бір кісідей атсалысуымыз қажет. Бірлігіміз бекем, тәуелсіздігіміз баянды болсын.