Қазақша рефераттар

Екі аяқтыда бөле тату, Төрт аяқтыда бота тату

Нағашы жұрт — туған ананың әке-шешесінен бастап, барлық аталас ағайын-туыстары мен үрім-бұтағы. Нағашы (ер, әйел) — ананың төркін жұрты.

Дәстүрлі түсінік бойынша, нағашы — «үш жұрттың» ішіндегі ең сыйлысы. Олар жиенін еркелетіп, қолынан келгенін беріп, қамқорлық танытып отырады.

Нағашының орны мен атаулары

Жиен үшін тек туған нағашы ғана емес, сол ананың руластары да нағашы деп аталады. «Нағашының жолы үлкен» делінеді, әрі нағашылық жасқа қарамайды: кейде жиен нағашысынан үлкен болуы да мүмкін.

Ер адамдарға қатысты

  • нағашы ата
  • нағашы аға
  • нағашы іні

Әйел адамдарға қатысты

  • нағашы әже
  • нағашы апа
  • нағашы жеңге
  • нағашы қарындас

Әке-шешенің нағашыларын «түп нағашы» дейді.

Жиен: құқық, еркелік және әдеп

Жиен (ер, әйел) — қыздан туған бала. Нағашы ауылы үшін ол — ерке, әрі еркін құқы бар адам.

Жиенқұрық дәстүрі

Жиен нағашыларынан қалаған затын үш рет алуға хақылы деп саналады. Қандай қымбат дүние болса да, нағашылары оны беруге тиіс. Бұл ғұрып «жиенқұрық» деп аталады.

Әзіл мен еркіндік

Жиен сол елдің кемшілігін, қатесін ойын-шыны аралас айтып отырады. Оның сөзін кекетуге не оған ұрысуға болмайды. Нағашы мен жиен кездескен жерде әзілдесіп, ойнап-күліп жүреді — жиен өзін еркін сезінеді.

Сыйластық қағидасы

Нағашы мен жиен бірін-бірі күндемейді, қайта бірін-бірі мақтаныш тұтады. «Адамның жақсы қасиеттері нағашыдан жұғады» деген сөздің астарында да әлеуметтік шындық бар.

Тыйым мен тәмсіл

  • Халықтық салт бойынша жиенді ренжітуге, қол жұмсауға болмайды: «Жиенді ұрғанның қолы қалтырайды».
  • «Нағашымен күрескен жиен жығылады» — жиен қанша ерке, батыл болса да, нағашысының алдында ізетті, әдепті болуын ескертетін тәмсіл.

Жиендік те жасқа қарамайды. Жасына қарай жиен аға, жиен апа, жиен сіңлі сияқты атаулар айтылады.

Жиеннен тараған ұрпақ атаулары

Жиеншар (ер, әйел) — жиеннен туған бала. Ол да әкесі сияқты жиендік ғұрыпты жалғастырады.

Тізбекті атаулар

  1. 1жиеншар
  2. 2көгеншар
  3. 3дегеншар
  4. 4жүрежат
  5. 5туажат

(Бұл атаулар Әбіқай бидің баласы Ахметқан шешеннің айтуы бойынша жазылған. Кейбір деректерде жүрежат пен туажат атаулары шөпшектен кейін тіркелетіні де айтылады. Бұл мәселе нақтылай түсуді қажет етеді.)

Бөле: нағашы жұрт арқылы жақындық

Бөле (ер, әйел) — апалы-сіңлілі қыздардың балалары. Олар нағашы жұрт арқылы жалғасатын туыстар қатарына жатады, бөтенге саналмайды.

Қарым-қатынас сипаты

Бөлелер де нағашы-жиендей бір-бірімен әзілдесіп, ойнап жүреді. Нағашыларына барғанда екеуі бірігіп кетіп, тату араласады.

Ұрпақ атауы

Бөлелердің балалары қарын бөле деп аталады.

Мақал-мәтелдер

  • «Екі аяқтыда бөле тату, төрт аяқтыда бота тату».
  • «Жөн сұраса келе, қарын бөле болып шығыпты».

Нәсіл-нәсеп: қыздан тараған ұрпақ

Нәсіл-нәсеп (ұл, қыз) — қыздан тараған ұрпақтар: жиен, жиеншар және әрі қарайғы тармақтар.

  • «Қыздан туғанның қиығы жоқ».
  • «Адам нәсіл-нәсебімен мың жасайды».