Ұлттық ойындардың адамға тигізетін пайдасын халық ертеден - ақ білген
Ұлттық ойындардың адамға тигізетін пайдасы
Ұлттық ойындардың адамға тигізетін пайдасын халық ертеден-ақ білген. Қазақтың ұлттық ойындары жүгіру мен секіру сияқты қимыл-қозғалыс элементтеріне бай. Далада, таза ауада жиі ойнау — жас ағзаның дұрыс әрі сергек өсіп-жетілуінің маңызды көзі.
Балалар ойын барысында ерлікке, өжеттікке, батылдыққа, шапшаңдыққа баулынады; мінез-құлық ерекшеліктері қалыптасып, білек күші артып, дене шынығады. Ойын арқылы бала қоршаған ортаны өз бетінше зерделеп, өмірден байқағандарын іс жүзінде қолданып, айналасындағы адамдардың әрекетіне еліктейді.
Негізгі ой
Ұлттық ойын — тек ермек емес, ол баланың денесін шынықтырып қана қоймай, ой-өрісін кеңейтетін, мінезін тәрбиелейтін, ұлттық дүниетанымды бойына сіңіретін қуатты құрал.
Тәрбиелік және танымдық мәні: ғалымдар көзқарасы
Ұлттық ойындардың тәрбиелік маңызы туралы М. Жұмабаев ойындарды халық мәдениетінен бастау алатын қайнар көз, ойлау қабілетін дамытудың қажеттілігі, тіл мен дене тәрбиесінің негізгі элементі деп тұжырымдайды.
Ұлы педагог В. И. Сухомлинский де ойынның баланың рухани және зияткерлік дамуына ықпалын жоғары бағалап: «Ойынсыз, музыкасыз, ертегісіз, шығармашылықсыз, қиялсыз толық мәніндегі ақыл-ой тәрбиесі болмайды» — деп атап көрсетеді. Демек, шәкірттің ақыл-ойы мен парасаты ұлттық салт-сананы сіңіру арқылы байи түседі.
М. Гуннер жіктеуі: ұлттық ойындардың түрлері
ХХ ғасырдың басында өмір сүрген этнограф М. Гуннер қазақтың ұлттық ойындарын алғаш рет спорттық ойындардан ажыратып, жүйелі түрде топтастырған. Ол ұлттық ойындарды оқу үдерісінде пайдалануды да ұсынған.
Гуннер бойынша топтамалық жіктеу
- жалпы ойындар;
- қарсыласу мен күресу сипатындағы ойындар;
- ашық алаңқайдағы ойындар;
- қыс мезгіліндегі ойындар;
- демалыс ойындары;
- ат үстіндегі ойындар.
Ғалымдардың пікірінше, ұлттық ойындарды сабақта және тәрбие жұмысында ұтымды қолдану — әсіресе еңбекке баулу мен дене шынықтыру сабақтарында — оқушылардың өз бетімен жұмыс жасау дағдыларын қалыптастыруға мүмкіндік береді. Бұл білімге құштарлықты арттырып, халықтың асыл мұрасын бойға сіңіруге, ұлттық сананы қалыптастыруға негіз болады.
Жас ерекшелігіне қарай: Ә. Диваев ұстанымы
Фольклортанушы ғалым Ә. Диваев «Қазақ балаларының ойындары» еңбегінде жас ерекшелігін үш топқа бөледі:
- 1 1 жастан 7 жасқа дейінгі балалар;
- 2 7 жастан 15 жасқа дейінгі балалар;
- 3 15 пен 20 жас аралығындағы жастар.
Мектеп пен тәрбие үдерісіндегі орны
Ұлттық мұраның бай қазынасының бірі — халықтың ұлттық ойындары. Бұл көп салалы, көп қырлы құбылыс: ойын тек сауық емес, мектепке дейінгі тәрбиеленушілердің рухани өрісін кеңейтіп, эстетикалық мәдениетін қалыптастыруға ықпал ететін негізгі құралдардың бірі.
Оқу үдерісінде ұлттық ойын элементтері сабақтың тақырыбы мен мазмұнына сай іріктелсе, оның танымдық және тәрбиелік әсері күшейеді. Ұлттық ойындарды оқу-тәрбие жұмысына және дене тәрбиесі сабақтарына жүйелі енгізу — жастарға үлгілі, өнегелі тәрбие берудің бүгінгі маңызды міндеттерінің бірі.
Тәрбиелік нәтижелер
Зеректік пен білгірлік
Тез бағдарлау, шешім қабылдау, логикалық ойлау дағдылары нығаяды.
Батылдық пен өжеттік
Жауапкершілік, тәуекелге бару, табандылық қалыптасады.
Ұлттық құндылыққа құрмет
Бабалар мұрасын қадірлеу, сөз өнерін сезіну мәдениеті артады.
Дене шынығуы
Шыдамдылық, ептілік, жылдам қимыл-қозғалыс дағдылары дамиды.
Мысалдар: кең тараған ұлттық ойындар
Сабақта ойын арқылы бала қоршаған ортаны өз бетінше танып, тәжірибесін іске асырады және айналасындағы адамдардың іс-әрекетіне еліктейді. Мәселен, қазақтың ұлттық ойындары: Бәйге, Көкпар, Алтын сақа, Хан талапай, Қыз қуу, Тоғызқұмалақ сияқты түрлері балалардың еңбекке деген қарым-қатынасын күшейтіп, қабілеттерін дамытады. Сондай-ақ Сиқырлы қоржын, Асық секілді ойындарға қатыстырудың тиімділігі де тәжірибеде жиі дәлелденеді.
Дене шынықтырумен ұштастыру: күнделікті қажеттілікке айналдыру
Ғалымдардың пікірінше, дене шынықтыру жаттығуларын ойынмен ұштастырған кезде баланың тұрақты іс-әрекетке бейімділігінің қалыптасуы айқын байқалады. Сондықтан дене шынықтыру күнделікті қажеттілік болумен қатар, денсаулықтың, шыдамдылықтың және шапшаң қимыл-әрекеттің символына айналады.
Қазақтың ұлттық ойындарының басқа халықтардың ойындарынан айырмашылығы — шығу тегі мен қалыптасу ерекшелігіне сай белгілі бір тәрбиелік мақсаттың бірлігін көздейтінінде.
Қазақ ұлттық ойындарының негізгі бес бағыты
Жалпы алғанда, қазақтың ұлттық ойындарын мазмұнына қарай бес түрге бөлуге болады:
- Аңға байланысты ойындар
- Малға байланысты ойындар
- Түрлі заттармен ойналатын ойындар
- Зеректік, ептілік және икемділікті қажет ететін ойындар
- Соңғы кезде қалыптасқан ойындар