Ежелгі адамдар
§56. Алғашқы адамдар: ежелгі және ертедегі адамдар
Бұл бөлімде адам эволюциясының ерте кезеңдері, ежелгі адамдардың негізгі белгілері және қазбадан табылған қазіргі типтес адамдар туралы түсініктер жүйеленеді. Негізгі назар адамның биологиялық ерекшеліктері мен қоғамдық өмірінің қалыптасуына әсер еткен факторларға аударылады.
Оқу мақсаты
Оқушыларға ертедегі адамдар туралы негізгі ғылыми мәліметтерді меңгерту.
Көрнекіліктер арқылы ойлау мен есте сақтауды дамыту, біліктіліктерін жетілдіру, пәнге қызығушылығын арттыру; ізденіс пен шығармашылық қабілеттерін қалыптастыру.
Оқу үдерісінде тәртіп сақтауға, жауапкершілікке тәрбиелеу.
Үй тапсырмасын тексеруге арналған сұрақтар
- Антропогенездің ертеректегі сатыларында қандай факторлар басты рөл атқарды?
- Антропогенездің кейінгі сатыларында қандай факторлар шешуші болды?
- Антропогенез факторларын атаңыз.
- Антропогенездің негізгі әлеуметтік факторы қандай?
Адам мен адамтектес маймылдардың басты айырмашылығы
Адамтектес маймылдар мен адамдарды бір-бірінен ажырататын негізгі белгілердің бірі — мидың салмағы және соған байланысты сөйлеу мен ойлаудың күрделенуі.
Ежелгі адамдардың сөздік қоры шектеулі болды: көбіне жеке сөздермен ғана байланыс жасады. Дегенмен, қауымдасып өмір сүру, еңбек әрекеті және тұрақты қарым-қатынас сөйлеудің біртіндеп дамуына ықпал етті.
Сөз адамның ойлау қабілетінің дамуына, еңбек құралдарын жетілдіруге және қоғамдық қатынастардың күрделенуіне тікелей әсер етті. Осы арқылы жинақталған тәжірибе ұрпақтан ұрпаққа беріліп отырды.
Қазба деректер: ми көлемінің артуы
Қазба сүйектерге сүйене отырып, адам эволюциясы барысында ми көлемінің кезең-кезеңімен артқанын көруге болады. Төмендегі тізім — әртүрлі адамтектес формалардың бас сүйегі мен ми көлемі туралы қысқаша шолу.
Ежелгі адамдар (архантроптар) және питекантроп
1891 жылы голланд ғалымы Эжен Дюбуа Ява аралынан тасқа айналған ежелгі адамның қазба қалдықтарын тапты. Зерттеулер бұл сүйектердің шамамен 1,9 млн жылдан 650 мың жылға дейін өмір сүрген адамға тиесілі екенін көрсетті. Дюбуа бұл табылымды питекантроп деп атады.
«Питекантроп» сөзі гректің pithekos (маймыл) және anthropos (адам) сөздерінен құралған; «маймыладам» деген ұғым береді.
Сыртқы белгілері және қозғалысы
- Қас үсті доғасы алға қарай шығыңқы.
- Маңдайы тайқы, артқа қарай еңкіш.
- Шүйде бөлігі артқа қарай шығыңқы.
Бұл белгілер адамтектес маймылдарға тән сипаттармен ұқсас келеді.
Питекантроптың ми салмағы шамамен 900 г болды, яғни адамтектес маймылдарға қарағанда біршама үлкен.
Ортан жілігінің құрылысы адамның ортан жілігіне ұқсас болғандықтан, оның тік, екі аяқпен жүргенін дәлелдейді.
Таралуы және ғылыми көзқарастың өзгеруі
Кейіннен питекантроп қаңқасының қалдықтары Қытай, Германия, Венгрия, Солтүстік және Оңтүстік Африка аумақтарынан да табылды. Алғашқы кезеңде аустралопитектер мен епті адамдардың қаңқалары әлі анықталмағандықтан, питекантроп ұзақ уақыт бойы адамтектес маймылдар мен адамдардың арасын жалғайтын негізгі буын ретінде қарастырылды.
Қазіргі ғылыми жіктеуде питекантроптарды архантроптарға (ежелгі адамдарға) немесе тік жүретін адамға — Homo erectus — жатқызады.
Архантроптардың жалпы сипаттамасы
Архантроптар Жер бетінде шамамен 1 млн жылдан 500 мың жылға дейін өмір сүрген. Қаңқа қалдықтарының табылған орындарына қарай оларды питекантроп, синантроп (қытай адамы), гейдельберг адамы деп те атайды.
Көбіне 750–900 г, кейде 1000–1100 г-ға дейін жеткен.
Бұл көрсеткіштер олардың қазіргі адамға жақындағанын көрсетеді.
- Қас үсті доғасы айқын байқалады.
- Маңдайы тайқы әрі жазықтау.
- Иек бөлігі алға қарай анық шығыңқы емес.
- Жақ сүйектері ірі, бет бөлімі жақсы дамыған.
- Ми сауыты қазіргі адаммен салыстырғанда кішілеу.
Келесі бөлімдерге қысқаша бағдар
- §57. Адам нәсілдері, нәсілшілдіктің негізсіздігі және кертартпалық мәні.
- §58. Экология пәні және ортаның экологиялық факторлары.
- §59. Биотикалық оптимум және организмдердің тіршілік ортасына бейімделуі.
- §60. Әртүрлі популяциялар мен экожүйелердің өзара әрекеттесуі.