Қазақша рефераттар

Жаман жерді баспа

Тыйым сөздер — қазақ тәрбиесінің ұстыны

Қазақ халқының тәрбие құралдарының бірі — тыйым сөздер. Бұл сөздер есі кірген баланы жаман әдеттен, жат пиғылдан, орынсыз қылықтан, теріс мінезден сақтандыруға бағытталған. Тыйым — қорқыту үшін емес, адамның әдебі мен шекарасын қалыптастыру, ұят пен жауапкершілікті орнықтыру үшін айтылған.

Мәні бар ишаралар

  • Тізені құшақтау — жалғыздықтың нышаны деп танылған.
  • Қолды төбеге қою — ел-жұрттан безінудің белгісі саналатын.
  • Үлкеннің жолын кесу — әдепсіздікке жатқызылған.
  • Асты төгу — ысыраптың көрінісі деп саналып, қатаң тыйым салынған.

Тыйым сөздердің мазмұны

Төмендегі тыйымдар адамды имандылыққа, әдепке, еңбекке, тазалыққа, үлкенді құрметтеуге және қоғамдық тәртіпке тәрбиелеуді көздейді.

Ар-ождан, сөз әдебі

  • Арыңды сатпа.
  • Әдепсіз болма.
  • Аузыңа ие бол.
  • Өтірік пен өсек айтпа.
  • Жала жаппа.
  • Біреуді қарғама, сөкпе, тілдеме.
  • Кісіні сыртынан жамандама.
  • Тілазар болма.
  • Рухыңды түсірме.

Иман, дәстүр, құрмет

  • Құдайға тіл тигізбе, Құдайды ұмытпа.
  • Аруаққа тіл тигізбе.
  • Дініңді сатпа, айырбастама.
  • Дәстүрге қарсы келме.
  • Үлкеннен бұрын сөйлеме, отырма, жатпа.
  • Үлкеннен бұрын тамаққа қол салма.
  • Үлкенге қатты сөйлеме.
  • Қабірді баспа, қабірге қол шошайтпа.

Еңбек, адалдық, жауапкершілік

  • Арамтамақ болма.
  • Еңбектен қашпа, еріншек болма.
  • Біреудің еңбегін, ақысын жеме.
  • Аманатқа қиянат жасама.
  • Ұрлық қылма.
  • Дүниеқор болма.
  • Сараң, пайдакүнем, ұсақ болма.
  • Опасыз болма, досыңды сатпа.

Тазалық, ас-су, береке

  • Асты қорлама.
  • Дәмге түкірме, жамандама.
  • Дастарқанды аттама, баспа.
  • Нанды бір қолмен үзбе; нанды жерге тастама.
  • Нанның үстіне зат қойма.
  • Тамақты жерге төкпе.
  • Тұзды баспа.
  • Таңертеңгі асты тастама.

Қауіпсіздік, сабыр, шектілік

  • Адамға қару, мылтық кезенбе.
  • Пышақ кезенбе; пышақ жүзін жалама.
  • Отпен ойнама; отты аттама; отқа түкірме.
  • Зорлықшыл болма; әлсізге күш көрсетпе.
  • Сабырсыз болма.
  • Орынсыз ойбайлама.
  • Мезгілсіз жатпа, мезгілсіз ұйықтама.

Үй іші әдебі, қоғамдық тәртіп

  • Босағада отырма; табалдырықты баспа.
  • Есікті қатты жаппа.
  • Түнде үй сыпырма; түнде ысқырма.
  • Рұқсатсыз кірме.
  • Шақырмаған жерге барма.
  • Көптің жолын кеспе.
  • Қонаққа қатты сөз айтпа.

Түйін

Тыйым сөздер — күнделікті өмірдің ұсақ көрінетін қимыл-қозғалысынан бастап, ар-ождан, иман, еңбек, тазалық, үлкенді сыйлау секілді іргелі ұстанымдарға дейін қамтитын рухани бағдар. Олардың өзегі — адамды адам ететін мінезді қалыптастыру.