Үміт еткен көзімнің нұры балам
Тәрбие – өмір бойы қалыптасатын күрделі құбылыс
Тәрбие ана сүтінен басталып, адамдардың бір-біріне ықпалы арқылы өмір бойы қалыптасатын күрделі құбылыс. Бала тәрбиесі – тәрбиенің бір саласы ғана емес; тұтас қоғамның басты міндеті – ұрпақ өсіріп, оны игілікке баулу, өнерге үйрету, тиянақты білім беру және абзал азамат етіп тәрбиелеу.
Отбасының жемісі, алтын тіреу діңгегі – бала. Өйткені бала – өмірдің жалғасы. Ата-ана үшін перзенттің орны қашанда бөлек: ол бәрінен де қымбат, ыстық көрінеді. Өмірдің сәні де, нәрі де – бала.
Қазақы тәрбиенің тәжірибесі және бүгінгі үзіліс
Қазақ халқы бала тәрбиесі туралы ғасырлар бойы жинақтаған мол тәжірибеге ие. Күнделікті тұрмыста жақсы қасиеттерді жас ұрпаққа үйретіп, бойына сіңіре отырып тәрбиелеген. Көпті көрген көнекөз аталар мен әкелер өз шаңырағының ғана емес, күллі елдің де ақылшысы, кемеңгері бола білген.
Ұмыт болып бара жатқан үй ішілік дәстүр
Бүгінде баласына бесік жырын айтып, ертегі не өлең оқып беретін ата-ананы сирек кездестіреміз. Бабалардан жеткен дәстүрдің сабақтастығы әлсіреп, тіпті үзіліп бара жатқандай.
Салдары: рухани жұтаңдық пен мінездің өрескелденуі
Тәрбиенің біржақты болуы кейінгі ұрпақты халықтың салт-дәстүрі мен табиғи болмысынан алыстатып жіберді. Соның кері әсерінен тәрбиесіздік, білімсіздік, мейірім мен инабаттан жұрдайлық сияқты құбылыстар жиілеп барады.
Қазір «қиын бала», «көше баласы», «тәрбиесі ауытқыған» деген тіркестер жиі айтылады. Ата-анасын қараусыз қалдыратындар, маскүнемдік пен нашақорлыққа бой ұратындар, тәрбиеге көнбейтін мінез-құлық туралы хабарлар да көбейді. Мұндай оқиғалар халқымыздың өткенінде соншалықты жиі кездесе берді ме деген ойға қаласың.
Тәрбиенің өзегі: ұл мен қызға қойылар талап
Дәстүрлі танымда ұлды ақылды, білімді етіп өсіру, қызды әдепті де ибалы етіп тәрбиелеу – қоғамдық өмірдегі тәлім-тәрбиенің негізгі өзегі саналған. Бүгінгі сұрақ та күрделі: бала неге ата-ана тәрбиесіне көнбейді, неге отбасының, балабақша мен мектептің, ұстаздың, тіпті қоғамның ықпалы жеткіліксіз болып қалды?
Қаталдық пен қатыгездіктің арасы
«Аюға намаз үйреткен – таяқ» дегенді желеу етіп, баланы ұрып-соғу арқылы тәрбиелеуді дұрыс көретін ата-ана да бар. Алайда бұл тәсіл шамадан тыс қолданылса, бала мінезінде қаталдық, мейірімсіздік, қатыгездік, тасжүректік пайда болуы мүмкін.
Бабалар сөзіне жүгіну
Ашуды ақылға жеңдіріп, халқымыздың мына өсиетін естен шығармаған жөн:
«Бес жасқа дейін балаңды құдайдай сыйла, бес жастан он жасқа дейін құлындай жұмса, он жастан асқаннан кейін ақылшыңдай сыйла».
Жүрекке жол табу – тәрбиенің ең үлкен өнері
Кейбір отбасында әке қабағынан ұғу, ана сөзін тыңдау дәстүрі берік орныққан. Мұндай ортада бала ата-ананың ақылына құлақ асып, тәрбиеге бейім, ибалы болып өседі.
Күш көрсету дәрменсіздікті білдіруі мүмкін
Ал алдау, өтірік айту, ұрлық жасау, жеңіл жүріске салыну сияқты әрекеттерге барған ұл-қызды «дұрыс жолға саламын» деп қол көтеру көп жағдайда нәтиже бермейді. Керісінше, ата-ананың баламен тіл табыса алмаған дәрменсіздігін аңғартады.
Тәрбиеде уақыт пен табандылықтың маңызы
Осындайда Ыбырай Алтынсариннің бала тәрбиесі туралы ойлары еске түседі: тәрбие – бір күннің шаруасы емес, кейде аптаға, айға, жылға созылатын ұзақ еңбек.
Бала тәрбиелеуде талап та, тәртіп те керек. Бірақ қаталдықтың да шегі болуы тиіс. Тәрбие өнері – ең алдымен баланың жүрегіне жол табу өнері. Ол жолды дұрыс сөзбен де, орынды әдіс-тәсілмен де, ең бастысы – шынайы мейірім мен махаббатпен табуға болады.
Жылы сөйлесе жібімейтін жүрек жоқ; мәселе – соған апарар жолды дұрыс таңдауда. Өйткені бала – бауыр етің.