Биыл жатақтың алпыстай үйі Тайлақбай құдығының маңында егін еккен
Қақтығыс күздің бір күнінде, Тайлақбай құдығының маңындағы егістік маңында басталды. Биыл жатақтың алпысқа жуық үйі осы араға егін еккен еді. Егіншілер арасында Базаралы, Абылғазы және Дәркембай да бар. Ең үлкені — Дәркембай: бидай әбден піссін деп, орақ салдыруға асықпай жүрді.
Егін ішіндегі күнделікті тіршілік
Күн сайын егін ішінде Асан, Үсен, Рахым сияқты кішкентай балалар піскен масақты теріп, үйлеріне тасып әкетеді де, қуырып жеп жүретін.
Бір күні егіннен қайтқан Асандар жол үстінде бөтен арбаларды көрді. Арба иелері — орыстар екен. Балалар оларды ертіп ауылға келеді. Тілдері бөлек болғанымен, екі жақ та бір-біріне жылы шырай танытып, ыммен-ақ ұғыса бастады.
Жолаушылар және олардың өтініші
Асандар орыстың үш жігітін Базаралының үйіне алып барады. Себебі Базаралы орысша жақсы білетін. Үлкені — Афанасьич еді; қазақтар оны тез-ақ «Апанас» атап кетті. Қалғандары Федор мен Сергей болып шықты.
Олар Ресейдің Пенза жағынан Жетісудағы Лепсі мен Қапалға бет алғандарын айтты. Бұл жолға шығарған — жоқшылық. Жолдан адасып қалып, көмек сұрапты. Сонда Қаңбақ: «Өзім жеткізіп саламын», — деп уәде берді. Олар риза болып, ертең аттануға келісті.
Түнгі ойран: бидайға жылқы салу
Сол күні Ырғызбайдың жылқылары жақын маңда жайылып жүрген. Жылқыны қағып жүргендердің арасында Ақбердінің Мұсатайы, Майбасардың Ахметжаны, Өсердің Мақасы және Әзімбайдың өзі бар еді.
Олар егінде Базаралының да үлесі барын біліп, түн ішінде мыңға жуық жылқыны бидайға түсіріп жібереді. Ерте тұрып жолға шықпақ болған Қаңбақ егіннің ойран болғанын көріп, айқай салды. Барынан айырылған кедейлер еңіреп жылап, қарғыс айтты.
Отыз жылқы және ашық айқас
Базаралының айтуымен егіннің есесі ретінде отыз жылқы ұсталып әкелінді. Мұны көрген Әзімбай қырық атты жылқышыны жинап, тіке шабуылға шықты. Кедейлер де қайрат көрсетіп, беріспей айқасты.
Базаралы белі ауырып, орнынан тұра алмаса да, жорғалап шығып, ұрандап тұрды. Айқасты көрген орыстар қолына ілінгенін алып, кедейлер жағына шығып кетіп, шайқасқа араласты. Ақыры Әзімбайлар шегінді. Ал отыз жылқы әзірге кедейлердің қолында қалды.
Арыз жазу және жолға шығу
Бұл дүрбелең хабар Абайға да жетеді. Әбіш әкесінің қасына кіріп, қажет болса айқасуға да дайын болу керегін айтады.
Егіннің ойрандалуы мен елге шабуыл жайын Апанас пен Базаралы «портава» (арыз) етіп жазып, қалаға жөнелтеді. Ертесі күні орыстар Жетісуға қарай жол тартады.
Қысым күшейген сәт: елді жұмылдыру
Сол күні түске жақын жатаққа Ақберді келіп, «жылқыны түгел қайтарыңдар, әйтпесе ертең Ырғызбай жиналып қарсы келеді» деп ескертіп кетеді.
Бұл сөзді естіген Абай жан-жақтағы ауылдарға адам шаптырып, сойыл мен шоқпар алып, атқа мінген жұрттың жатаққа немесе Абай ауылына жиналуын бұйыртады.
Кілт жағдай
- Кедей жұрттың ашуы шегіне жетті, қалың ел ызамен жиналды.
- Ырғызбай жағынан шамамен жүз елу атты келе жатты; алда Тәкежан, Ысқақ, Шұбар жүрді.
- Абай жүз жігітті ертіп жатаққа қосылды.
Бітім: үш-үш адамнан шыққан келіссөз
Ырғызбай жігіттері қарсы алдынан қолдың көбейгенін көріп, қатты іркіле бастады; тіпті айқасқа баруға ықыластары жоғалды. Екі арадағы бітімге үш-үш адамнан шықты: жатақтан Абай, Дәрмен, Дәркембай; қарсы жақтан Ысқақ, Ақберді және Шұбар келді.
Келіссөз кешке дейін созылды. Ақыры дау болып тұрған отыз жылқы кедейлердің ендігі қыстық асы болып қалсын деген шешім қабылданды. Жиналған сойылды, шоқпарлы жігіттер үн-түнсіз тарады.