Айшаның мінезі ашық
Сабақтың барысы
Бұл сабақта оқушылар сөздің мағынасын тануға, мағына түрлерін ажыратуға және оларды сөйлем ішінде дәл қолдануға дағдыланады. Жұмыс түрлері әр алуан: қайталау, талдау, жаттығу, ойын, ребус пен жұмбақ арқылы бекіту.
1) Ұйымдастыру
Сыныпты сабаққа жұмылдыру, назарды шоғырландыру, оқу әрекетіне бағыттау.
2) Үй тапсырмасын тексеру
«Қайталау — білім анасы» қағидасымен өткен тақырыпты пысықтау, қыстырма сөздерді табу және қолдану.
Қайталау: қыстырма сөздер
Үйде орындалған жаттығу оқылып, талданады. Оқушылар қыстырма сөздерді мәтін ішінен тауып, қызметін түсіндіреді.
Жазылым тапсырмасы
«Мен қандаймын?» тақырыбына қыстырма сөздерді кірістіре отырып, өзі туралы шағын мәтін жазу.
Интерактив тақтамен жұмыс
- Қайталау сұрақтарына жауап беру.
- Тірек-сызбалар арқылы қыстырма сөздер туралы білімді нақтылау.
- Қысқа тест орындау.
Жаңа сабақ: мағынаны тану
Өлең арқылы кіріспе
М. Әлімбаев «Сөз құдіреті» (үзінді)
Бал қаймақтай тәтті сөз,
Қара тастай қатты сөз.
Абай айтқан ақын сөз,
Бауыржандай батыр сөз,
Боксер қолды шымыр сөз,
Есек мінез қыңыр сөз,
Өз анаңдай жұмсақ сөз,
Тыным таппас бір сәт сөз,
Сөз — ой-пікір шалқары,
Сөз де адамға тартады.
Сұрақтар
- Өлең не туралы?
- Сөздер мағынасына қарай қандай болады?
- Сөз туралы не білесің?
Тірек-сызба бойынша түсіндіру
- Сөз неден құралады?
- Сөз дегеніміз не?
- Сөз нені білдіреді?
- Сөз мағынасының түрлері туралы не білесің?
Оқулықпен жұмыс
Мақал
«Қына тасқа бітеді, білім басқа бітеді.»
1-жаттығу: ауызша орындату, оқып-талдау.
Мақал
«Білгенің бір тоғыз, білмегенің тоқсан тоғыз.»
2-жаттығу: сызбаға қарап, сөз мағынасының түрлерін сипаттау.
Сөз мағынасының түрлері
Оқушылар әр түрге мысал келтіріп, дәлелдейді.
Тақтамен жұмыс: 3-жаттығу
Сөйлемдер:
Бөлменің терезесі ашық.
Айша мінезі ашық.
Қорытынды: «ашық» — айтылуы бірдей, мағыналары әр басқа сөз (омонимдік қолданыс). Бірінші сөйлемде баяндауыш қызметінде, екіншісінде сын есім мағынасында жұмсалған.
Мысалдар
- Антоним: ашық — жабық.
- Мәндес: әдемі — сұлу.
Омонимге қосымша
- Алма — жеміс; алма — болымсыз етістік (ал-ма).
Сергіту және ойын
Бір сөз ойлайды: әдемі.
Қарама-қарсы сөзін табады: көріксіз.
Мәндес сөзін табады: сұлу.
Өз бетімен жұмыс: 4-жаттығу
Мағынасы жуық сөздерді бір бөлек, мағынасы қарама-қарсы сөздерді бір бөлек топтастыр. Неліктен солай топтастырғаныңды дәлелде.
Сөздік жұмыс
Ребус және «Ойлан, тап!» тапсырмасы
Ребус
Жауабы: «Кітап — білім бұлағы»
«Бұлақтың суы мол, мөлдір екен.» Мұндағы бұлақ сөзі омонимдік қолданысқа мысал ретінде талданады.
Ойлан, тап
Ара сөзін тап:
Мен бөрене тілер әйдікпін. (ара)
Гүлдерден бал жинайтын жәндікпін. (ара)
Ай сөзін тап:
Түнде жарық беріп тұратын аспан денесі. (ай)
Жылдың он екіден бір бөлігін қамтитын мерзім. (ай)
Түйін: Бірдей дыбысталғанымен, әр түрлі мағына беретін сөздер сөйлем ішінде контекст арқылы ажыратылады.
Қорытынды: карточкамен жұмыс
1-топ тапсырмасы
«Тауқымет» сөзіне мағынасы жуық сөздер тауып, сөйлем құра. Қосымша: «XVIII ғасырдың бірінші он жылдығында қазақ елінің еңсесін басқан, тауқыметі мол кезең еді…» сөйлемі қай мәтіннен алынғанын анықта.
2-топ тапсырмасы
«Сабырсыз, арсыз, еріншек» өлеңін жатқа айт. «Сабырсыз, арсыз, еріншек, алауыз» сөздеріне мағынасы қарама-қарсы сөздер келтір.
3-топ тапсырмасы
«Біреуге жақсылық етсең, ол жақсылығыңды міндет етпе» сөзін кім айтқан? Сонымен бірге «түс» сөзін қандай мағыналарда қолдануға болатынын мысалмен түсіндір.
Бағалау және үй тапсырмасы
Бағалау өлшемі
- «Бәрекелді» — 5
- «Жарайсың» — 4
- «Әттең» — 3
Үйге тапсырма
6-жаттығуды аяқтау.
Кеңес: тапсырманы орындағанда сөздердің мағына түрін (мәндес, антоним, омоним, көп мағыналы) нақты белгілеп, сөйлеммен дәлелде.