Патша үкіметінің әскери бекіністер салуы
Сабақ туралы қысқаша мәлімет
- Пәні
- Қазақстан тарихы (8-сынып)
- Тақырыбы
- § 5. XVIII ғасырдың алғашқы үштен біріндегі қазақ-орыс қатынастары
- Сабақ түрі
- Аралас
- Әдістері
- Әңгіме, сұрақ-жауап
- Көрнекіліктері
- Карта, сызба
- Негізгі ұғымдар
- Қамал, бекініс, әскери-барлау экспедициялары, Ресей империясының отаршылдық саясаты, қазақ халқының әскери бекіністер салуға қарсы күресі
Сабақтың мақсаты
Білімдік мақсат
Оқушылардың қазақ-орыс қарым-қатынастарының дамуы туралы білімін кеңейту; патшалық Ресейдің Қазақстандағы отаршылдық саясатының мәнін ашу; әскери бекіністердің салынуына қарсы қазақ халқының күресін түсіндіру.
Дамытушылық мақсат
Оқиғалар мен құбылыстардың себеп-салдарын және тарихи маңызын талдауға үйрету; жаңа деректер мен ақпарат көздеріне сүйеніп, логикалық ой қорыту дағдыларын қалыптастыру.
Тәрбиелік мақсат
Өзара көмек, ынтымақ және достық құндылықтарын нығайту.
Сабақтың құрылымы
Сабақ барысы
- 1 Ұйымдастыру кезеңі
- 2 Оқу құралдарын тексеру және түгелдеу
- 3 «Ел жаңалықтары» айдары бойынша қысқаша ақпарат
- 4 Оқушы назарын сабаққа аудару
Үй тапсырмасын сұрау (өткен тақырып)
- Жоңғар хандығының жаулап алу саясатының негізгі себептері қандай?
- Қазақтар жоңғар басқыншыларына қай өңірлердегі шайқастарда тойтарыс берді? Жоңғарларға қарсы азаттық күрестің басында кімдер тұрды?
- Шапқыншылықтың алғашқы кезеңінде қазақтардың жеңілу себептері қандай? Жоңғарларға қарсы халық-азаттық күрестің тарихи маңызы неде?
Жаңа сабақты оқытудың жоспары
1) Қарым-қатынастың жандана бастауы
Қазақ хандығы мен Ресей мемлекеті арасындағы байланыстардың күшею себептері мен алғышарттары қарастырылады.
2) Әскери бекіністер салу
Патша үкіметінің Ертіс бойында және шекаралық өңірлерде әскери тірек пункттерін құру саясаты түсіндіріледі.
3) Елшіліктер мен экспедициялар
Ресейдің Қазақстанға жіберген елшіліктері мен әскери-барлау экспедицияларының міндеттері талданады.
4) Шекаралық қақтығыстар
Ресейдің Орта және Кіші жүз қазақтарымен шекаралық қақтығыстарының себептері мен салдары қарастырылады.
Түсіндіру акценті
Екі ел арасындағы өзара сауда-экономикалық және әскери байланыс орнатуға мүдделілік болғаны өткен тақырыптардан белгілі. Осы сабақта байланыстарды нақтылайтын мысалдар келтіріліп, тарихи терминдер мен атаулардың қолданылу ерекшелігі түсіндіріледі.
Орыстардың күнделікті өмірде және ресми құжаттарда қазақтарды «қырғыз» немесе «қырғыз-қайсақ» деп атауының себептері арнайы түсіндіріліп, дерекпен жұмыс арқылы бекітіледі.
XVIII ғасырдың алғашқы үштен біріндегі қазақ-орыс қатынастары: негізгі бағыттар
| Байланыс бағыты | Қазақ хандығы | Ресей мемлекеті | Маңызы |
|---|---|---|---|
| Дипломатиялық | Көрші державамен қатынасты тұрақтандыру, қауіпсіздік мәселелері | Шекаралық ықпалын кеңейту, саяси бақылауды күшейту | Өңірдегі күштер теңгеріміне ықпал етті |
| Сауда-экономикалық | Сауда қатынасын кеңейту, тауар алмасу | Нарық пен шикізат көздеріне шығу | Өзара тәуелділік артып, байланыстар жүйелене түсті |
| Әскери-стратегиялық | Жоңғар қаупіне қарсы қорғаныс мүддесі | Шекаралық шептер мен бекіністер салу арқылы ықпалын күшейту | Қақтығыстар жиілеп, отаршылдық саясат белгілері айқындала түсті |
Картамен жұмыс
Карта арқылы Ертіс бойында және шекаралық аймақтарда әскери бекіністердің қалай және қай бағытта салынғаны қарастырылады.
Оқиғалар тізбегі: экспедициялар мен бекіністер
Ерте кезең және қызығушылықтың артуы
Орыс-қазақ қатынастары ерте кезеңнен басталады. XVIII ғасырдың басында екі елдің бір-бірін танып-білуге деген қызығушылығы күшейді. Сібір губернаторы М. П. Гагарин патшаға Ертістен Жаркентке дейін алтынға бай өңірлерді игеру туралы жоба ұсынды.
1715 жыл: И. Д. Бухгольц экспедициясы
1715 жылғы шілдеде подполковник И. Д. Бухгольц басқарған экспедиция Тобылдан шығып, Ертіс бойымен аттанды. Экспедиция нәтижесінде Жәмішев және Омбы бекіністерінің (1716) негізі қаланды.
1715–1716 жылдар: А. Д. Бекович-Черкасский жорығы
1715–1716 жылдары князь А. Д. Бекович-Черкасский бастаған экспедиция Хиуаға жорық жасады.
1717–1718 жылдар: Ертіс бойындағы қамалдар
1717 жылы Жәмішевтен Ертіс бойымен әскери қамалдар салу үшін П. Северский мен В. Чередовтың отрядтары жасақталды. П. Северский Железинск бекінісін салды. В. Чередов Калбасинск қамалын тұрғызып, Ертістің оң жағалауында Семей бекінісінің (1718) негізін қалады.
1719–1720 жылдар: И. М. Лихарев экспедициясы
1719–1720 жылдары майор И. М. Лихарев Ертіс бойымен жүріп, 1720 жылы Өскемен, Черноярск және Коряков қамалдарын салды. Кейін олардың арасына шағын редуттар мен форпосттар орнатылды. Бұл тірек пункттері Жоғарғы Ертіс шекаралық шебін құрып, жоңғар және өзге қауіптерден қорғануда маңызды рөл атқарды.
1722 жыл: І Петрдің ұстанымы
1722 жылы парсы жорығынан оралған І Петр қазақтарды Ресей құрамына қосып алу жоспарын ашық білдірді: «...миллионға дейін жұмсалса да, аса көп шығындарға қарамастан... Азияның барлық елдері мен жерлеріне жеткізеді... бағы заманнан естіліп кеткен қырғыз-қайсақ ордаларын Ресей империясының құрамына алу...».
Бекіту және бағалау: тапсырмалар
1-тапсырма: құжаттармен жұмыс
Оқулық пен хрестоматиядан тиісті құжаттарды оқыңдар да, сұраққа жауап беріңдер:
- Ресей мемлекеті Қазақ хандығына қатысты саясатында қандай мақсаттарды көздеді?
2-тапсырма: құжаттармен жұмыс
Оқулық пен хрестоматиядан тиісті құжаттарды оқып, сұрақтарға жауап беріңдер:
- И. Д. Бухгольцтің Қазақстандағы әскери экспедициясының мақсаты қандай болды?
- Ертіс бойындағы әскери бекіністер қандай мақсатпен салынды?
Сабақты бекітуге арналған сұрақтар
- Әскери бекіністер салынуына қазақ халқы қалай қарады?
- Орыс бекініс-қамалдарының тұрғындары мен қазақтар арасындағы әскери қақтығыстар неге жиіледі?
Үй тапсырмасы
- 1715–1720 жылдары тұрғызылған әскери бекіністер желісін картаға түсіріп келіңдер.
- XVIII ғасырдың алғашқы үштен бірінде қазақ-орыс қарым-қатынастарының жандану себептерін түсіндіріңдер.
- XVIII ғасырдың басындағы Қазақ хандығының жағдайына сипаттама беріңдер.