Мектептегі сабақ кестесі
Кіріспе
Спорттың адам өміріндегі орны ерекше. Спортпен тұрақты айналысқан адамның денсаулығы нығайып, төзімділігі артады. Ата-бабамыздың «Тәні саудың – жаны сау» деуі де сондықтан.
Спорттың түрін таңдау адамның қабілеті мен қызығушылығына байланысты. Бұл туралы ұлы ойшыл Ибн Сина да еңбектерінде айтып, спортты мағынасы мен сипатына қарай жеңіл, ауыр, ұзақ, қысқа сияқты бірнеше түрге бөлген. Ол денсаулықты дамыту үшін түрлі бағыттағы жаттығуларды жүйелі орындаудың маңызын атап өткен.
Елімізде салауатты өмір салтын насихаттауға мемлекет деңгейінде де айрықша мән берілді. Н. Ә. Назарбаевтың «Қазақстан – 2030» стратегиялық бағдарламасында халықты салауатты өмір салтына ынталандыру басым бағыттардың бірі ретінде көрсетілді. Сондай-ақ Президенттің қолдауымен 2003 жыл «Денсаулық жылы» болып жарияланды.
Қызмет орнындағы спорт: тәжірибелік үлгі
Бүгінде елімізде ақсақалдан бастап балдырғанға дейін дене тәрбиесіне ерекше көңіл бөлінеді. Бұл игі бастамалар Қылмыстық-атқару жүйесі комитетінің Жамбыл облысы бойынша басқармасында да жүзеге асуда.
Әділет полковнигі Т. Б. Ахметовтің ұйымдастыруымен басқарма аумағындағы спорт алаңында қызметкерлер үшін аптасына екі рет дене шынықтыру сабақтары өткізіледі. Күнделікті қарбалас жұмыстан кейінгі бір-екі сағаттың өзі әріптестерді сергітіп, бой жаздырады.
Футбол мен волейболдан командалар құрылып, тартысты ойындар өтеді. Сонымен қатар кермеге тартылу, шахмат, шашка, ұзындыққа секіру сияқты жаттығулар да тұрақты ұйымдастырылады.
Негізгі идея — қызметкерлерді салауаттылыққа ынталандыру, дене тәрбиесі мен спортқа жүйелі тарту.
Өйткені елді ертең алға бастайтын — білімді, сауатты, ең бастысы дені сау жастар. Біз — сол жас буынбыз. Сондықтан мақсатымыз уақытты тиімді пайдаланып, сапалы қызмет етіп, өмірде өз орнымызды адаспай табуға жан-жақты дайын болу.
Оқу-тәрбие үдерісінің гигиенасы
Мектептегі оқу-тәрбие жұмыстарының басты міндеті — оқушылардың ой-өрісін дамыту, үлгеріміне қажетті жағдай жасау, денсаулығын сақтап, денесін шынықтыру. Сондықтан мектептегі барлық іс-шаралар балалардың жасына және организм ерекшеліктеріне сай жоспарлануы тиіс.
Оқу-тәрбие жұмыстарының ұзақтығы мен ауырлығы оқушылардың жұмыс қабілетіне және жыл мезгілдерінің әсеріне қарай реттеледі. Сол себепті бастауыш сыныптардағы оқу жылы жоғары сыныптарға қарағанда қысқа, жазғы демалысы ұзағырақ болады.
Оқу бағдарламасы да біртіндеп күрделенеді: оқу жылының басында қайта бейімделу жүрсе, жыл ортасында негізгі материалдар игеріледі, ал оқу жылының соңында шаршау күшейетіндіктен қайталау мен бекітуге көбірек уақыт бөлінеді.
Жыл ішіндегі жұмыс қабілетінің өзгеруі
- Қыркүйек — бейімделу кезеңі, еңбек қабілеті төмендеу болады.
- Қазан–наурыз — еңбек қабілеті жоғары, негізгі жаңа тақырыптар осы кезде тиімді өтеді.
- Сәуір–мамыр — шаршау күшейеді, қайталау мен қорытындылауға көңіл бөлінеді.
Тоқсандық демалыстың рөлі
Оқу жылы ішінде әр тоқсан сайын берілетін демалыс оқушының жүйкесін тынықтырып, жұмыс қабілетін қалпына келтіруге көмектеседі. Әсіресе жазғы демалыстан кейін жаңа оқу тәртібіне біртіндеп көшу маңызды.
Мектептегі сабақ кестесі: гигиеналық талаптар
Сабақ кестесі оқушылардың апталық, айлық, тоқсандық және жылдық еңбек қабілетіне сай құрылуы керек. Әдетте жұмыс қабілеті дүйсенбі–сәрсенбі күндері жоғары болып, бейсенбінің соңына қарай шаршау белгілері байқалады. Жұма мен сенбіде апталық шаршау күшейіп, зейін төмендейді.
Дүйсенбі күні демалыстан кейін оқушының сабаққа бейімделуі баяулау болуы мүмкін. Сондықтан бұл күні күрделі пәндердің үлесін азайтып, негізгі ауыр пәндерді сейсенбі–бейсенбі аралығына көбірек орналастырған дұрыс. Ал жұма–сенбі күндері сабақ санын және қиын пәндердің мөлшерін азайту ұсынылады.
Пәндерді күрделілігіне қарай үйлестіру
Әдебиет, тарих, ән-күй, дене шынықтыру, сурет-сызу.
Физика, математика, грамматика, химия.
Маңызды ереже: қиын пәндердің алдында дене шынықтыру сабағын қою ұсынылмайды, өйткені белсенді ойыннан кейін жүйке жүйесі қозып, келесі сабақта зейін төмендеуі мүмкін.
Күн ішіндегі тиімді уақыт: көпшілік оқушы үшін 2–3-сабақтар нәтижелі, 5–6-сабақтарда шаршау күшейеді. Бастауышта шаршау 3-сабақтың соңына қарай, жоғары сыныпта 4-сабақтың соңына қарай байқалады.
Жүктемені шектеу және сабақ ұзақтығы
- 1–4-сынып: күніне 4 сабақтан аспауы тиіс.
- 5–7-сынып: күніне 5–6 сабақ.
- Жоғары сынып: әдетте 6 сабақ, ерекше жағдайда ғана (аптасына 2 реттен асырмай) 7 сабаққа рұқсат.
Бақылау жұмыстарын соңғы сабаққа қалдырмай, қиын тақырыптарды оқушы тың әрі сергек кезде өткен жөн. Қосарланған сабақты (бір пәннен қатарынан екі сабақ) күн сайын қоюға болмайды: біртекті ұзақ жұмыс миды тез қажытады.
1-сынып оқушылары үшін толық 45 минутқа бірден көшу қиын: алғашқы 1–2 аптада 20–25 минуттан бастап, кейін 30–35 минутқа, біртіндеп 45 минутқа жеткізу тиімді.
Оқушының күн тәртібі: негізгі гигиеналық қағидалар
Оқушының күн тәртібіне тазалық сақтау, тамақтану, таза ауада серуендеу, дене шынықтыру, ұйқы, мектептегі және үйдегі оқу, еңбек (үй шаруасына көмектесу), үйірмелер мен қосымша сабақтар кіреді. Әр бөлік баланың жасына, қабілетіне, денсаулығына және мінез ерекшеліктеріне сай үйлесімді ұйымдастырылса, баланың дұрыс өсіп-жетілуіне, денесінің шынығуына және ой-өрісінің дамуына мүмкіндік туады.
Үйдегі күн тәртібі мектеп кестесіне бейімделуі керек. Егер күн тәртібі дұрыс жоспарланбаса, ол оқу үлгеріміне кері әсер етіп, шаршауды күшейтеді.
Тазалық дағдылары
Таңертең жуыну, тіс тазалау, далада болғаннан кейін және ас алдында-қайта қол жуу, ас ішкеннен соң ауыз шаю — күнделікті әдетке айналуы тиіс.
Таза ауа және қозғалыс
Мектептен кейін 1,5–2 сағат таза ауада демалу пайдалы. 1–2-сынып оқушысына қосымша 1 сағаттай күндізгі ұйқы да тиімді.
Үй тапсырмасын орындау
Жұмыс қабілеті көбіне 8–12 және 16–18 аралығында жоғары болады. Бастауышта әр 25–30 минут сайын, жоғары сыныпта 45 минут сайын үзіліс қажет.
Оқу бұрышының гигиенасы
Оқушының жұмыс орны таза, бөлме ауасы желдетілген, орындық ыңғайлы болуы керек. Шаңды су шүберекпен сүртіп, терезені мезгіл-мезгіл жуып отыру маңызды.
Артық зат пен қажетсіз әшекейлер оқу аймағын ауырлатып, жинақылыққа кедергі келтіреді. Үстел үстіндегі кітап-дәптер мен қалам-қарындаштың тұрақты орны белгіленсе, оқу нәтижесі артады.
Гигиеналық тұрғыдан қолайлы көрсеткіштер: температура 18–22°C, ылғалдылық 50–70%, жарық жеткілікті болуы.
Ұйқының маңызы
Ұйқы — шаршауды басып, еңбек қабілетін қалпына келтіретін негізгі физиологиялық үдеріс. Ұйқы кезінде ми күндіз алынған ақпаратты реттеп, есте сақтау тетіктерін нығайтады.
- 7 жас: 10,5–11 сағат
- 10 жас: 10–10,5 сағат
- 11–13 жас: 9–9,5 сағат
- 14–17 жас: 8–9 сағат
Бір мезгілде жатып-тұруға дағдылану маңызды: бастауышта шамамен 21:00, орта буында 22:00, жоғары сыныпта 22:00–23:00 аралығында ұйықтаған дұрыс.
Тамақтану тәртібі
Тамақтану — организмнің қуат қорын және қажетті қоректік заттарды толықтырудың негізгі жолы. Ас қабылдау әдетте 15–20 минуттан 20–30 минутқа дейін созылады. Күн тәртібін құру кезінде қайталанатын міндеттерден бөлек 1–1,5 сағаттай «бос уақыт» қалдыру да пайдалы: оны спортқа, кітап оқуға, мәдени демалысқа немесе күтпеген шаруаларға жұмсауға болады.
Оқушының киіну гигиенасы
Киім денені сыртқы ортаның механикалық және химиялық әсерлерінен қорғайды. Ол қорғаныс қызметімен қатар жеңіл, қозғалысқа ыңғайлы және гигиеналық талаптарға сай болуы керек. Киімнің жылу сақтау, ауа мен ылғалды өткізу, терді сіңіру сияқты қасиеттері ерекше маңызды.
Матаның қасиеті киімнің тиімділігін анықтайды: қалың әрі түкті маталар жылуды жақсы сақтайды, ал бос тоқылған табиғи маталар ауа алмасуын жақсартады. Капрон, нейлон секілді жасанды талшықтар берік болғанымен, тер сіңірмей, тері бездерінің қызметіне кері әсер етуі мүмкін. Сондықтан мұндай маталардан іш киім немесе денеге тікелей тиетін жеңіл киім тікпеу ұсынылады.
Киім түрлері (шартты 4 топ)
- 1 Сыртқы ауыр жылы киім және бас киім
- 2 Сыртқы жеңіл киім
- 3 Іш киім
- 4 Аяқ киім
Қысқа ескертпелер
- Тым қалың киіну терлетіп, кейін суық тию қаупін арттырады.
- Іш киім табиғи талшықтан болғаны дұрыс; жазда 2–3 рет, қыста 1–2 рет ауыстырып отырған жөн.
- Аяқ киім тар болмауы керек: қан айналымын бұзып, жалпақтабандылық және жарақатқа әкелуі мүмкін.
Салауатты өмір салты: тәрбие, орта және жауапкершілік
Салауатты өмір сүру — тазалықты сақтау, дұрыс тамақтану, дене тәрбиесі мен спортпен жүйелі шұғылдану. Қазақ халқы бала тәрбиесіне ертеден мән беріп, баланың ақыл-ойы мен дене бітімінің дұрыс қалыптасуын маңызды санаған. Бұған ұлттық спорттық ойындар да дәлел: асық ату, атқа міну, теңге ілу, бәйге, күрес сияқты әрекеттер жас ұрпақты шынықтырып, ептілікке баулыған.
Бүгінгі қоғамда уақыт өзгерді, талап та күрделенді. Жастарға кері әсер ететін әдеттер — темекі, ішімдік, есірткіге әуестік, сондай-ақ компьютерге тәуелділік сияқты мәселелер өзектене түсті. Қызығушылықпен басталған әрекеттің соңы неге апарарын аңдамай қалу да мүмкін.
Сондықтан жат әрекеттердің алдын алу ең алдымен отбасыдан басталуы керек. Одан кейін балабақша, мектеп, арнаулы оқу орындары мен жоғары оқу орындары тәрбиені сабақтастықпен жалғастырып, баланы өмірге бейімдеуге міндетті.
Мемлекеттік басымдық және қоғамдық мақсат
Мемлекеттің негізгі мақсатының бірі — қоғамда салауатты өмір салтын қалыптастыру. Салауатты өмір салты адамның күнделікті дағдысы мен әдетіне сүйеніп еңбек етуі, бос уақытын тиімді пайдалануы, рухани және материалдық қажеттіліктерін сауатты қанағаттандыруы, қоғамдық өмірге белсенді араласуы арқылы көрінеді.
Бұл бағытта дене тәрбиесінің орны ерекше: ол оқушылардың салауатты өмірге деген ынтасын қалыптастырып, денсаулық мәдениетін бекітеді. Жыл сайын оның маңызы артып келеді, өйткені болашақтың тірегі — дені сау, білімді, білікті, жан-жақты тұлға.
Елдің ертеңгі гүлденуі бүгінгі әдеттен басталады: қозғалыс, тәртіп, тазалық және саналы таңдау.