Қазақша рефераттар

Шеңбердегі асықты ату ойыны

Сабақтың мақсаты

Бұл сабақтың негізгі мақсаты — қазақтың ұлттық ойындарының мәні мен мақсатын теориялық және практикалық тұрғыдан ұғындыру, асықтың түрлері мен ерекшеліктерін таныстыру, сондай-ақ ұлттық ойын түрлері туралы білімді жүйелеу.

  • Танымдық мақсат: ұлттық ойындардың мазмұнын түсіндіру, асық түрлерін ажыратуға үйрету.
  • Дамытушылық мақсат: оқушының ой-өрісін кеңейту, ұлттық сана-сезімді ояту; асық ойыны арқылы дәлдікке, мергендікке, ептілікке баулу.
  • Тәрбиелік мақсат: белсенділікке, тапқырлыққа, көрегендікке, ұйымшылдыққа және күш-қуаттылыққа тәрбиелеу.

Көрнекі құралдар

  • Асықтар
  • Қоржын
  • Тобық

Сабақ құрылымы

Сабақтың түрі
Сайыс сабақ
Сабақтың әдісі
Әңгімелесу, баяндау, ойын-жарыс
Пәнаралық байланыс
Тарих, әдебиет, математика, бейнелеу

Ұйымдастыру және бағыт-бағдар

Білу керек

  • Қазақтың ұлттық ойындары — салт-дәстүрдің маңызды бір саласы.
  • Ұлттық ойындардың атаулары, мәні және мақсаты.

Үйрену керек

  • Ұлттық ойындарды өз мәнінде ойнау мәдениеті.
  • Ұлттық ойындардың тәрбиелік мәнін түсіну және қолдану.
  • Сөзжұмбақты толтыру арқылы білімді бекіту.

Ой қозғау: сөзжұмбақ сұрақтары

Тақырыпқа кіріспе ретінде оқушылар төмендегі сұрақтар бойынша сөзжұмбақ шешеді:

  1. 1.Мемлекеттік Туымызда бейнеленген ою атауы.
  2. 2.«Герб» сөзі қазақша қалай аталады?
  3. 3.Тәуелсіз Қазақстанның бас қаласы.
  4. 4.Ұлттық бас киім.
  5. 5.Ұлттық музыкалық аспап.
  6. 6.Қазақстандағы ұлт өкілдері.
  7. 7.Қазақ халқының ежелгі өнері.
  8. 8.Қазақтар қандай халық?
  9. 9.Ұннан жасалатын ұлттық тағам.
  10. 10.«Сок» қазақша қалай болады?
  11. 11.Жылқы еті қандай?
  12. 12.Қазақстан жері кең-байтақ және өте бай.
  13. 13.Еттен жасалатын ұлттық тағам.

Ұлттық ойындар не үшін «ұлттық» деп аталады?

Ұлттық ойындар — халықтың салт-дәстүрімен, тұрмыс-тіршілігімен, мереке-тойларымен бірге қалыптасқан мәдени мұра. Мұндай ойындарда ұлттық киім, ұлттық әуен, дәстүрлі орта және қауымдастық рухы айқын көрінеді.

Қандай ұлттық ойындарды білеміз?

Ақсүйек, асық, алтыбақан, тоғызқұмалақ, көкпар, жасырынбақ, қыз қуу, теңге алу, сақина тастау, тобық және тағы басқа.

Қазақ халқы — ұлттық ойынға бай халық. Бұл ойындар алғашында ауызша таралып, ұрпақтан ұрпаққа жалғасып отырғандықтан, көпшілігі бүгінге дейін ұмытылмай жетті. Ұлттық ойындар ел өмірімен тығыз байланысты: шаруашылық, экономикалық және әлеуметтік тұрмыстан туындаған. Сондықтан олардың тәрбиелік мәні жоғары әрі құнды.

Қандай қасиеттерді қалыптастырады?

  • Ерлік
  • Шапшаңдық
  • Тапқырлық
  • Күш-қуат, төзімділік

Тарихи негіз

Ғалымдардың пайымдауынша, ата-бабаларымыздан жеткен ұлттық ойындардың тарихы Қазақстан жерінде б.з.б. I мыңжылдықта-ақ қалыптаса бастаған. Ұлттық ойындардың түп-тамыры көшпелі шаруашылық, мал өсіру, аңшылық және жаугершілік дәстүрлерімен байланысты.

Қазақтың ұлттық ойындары шартты түрде бес түрге бөлінеді: аңға байланысты, малға байланысты, түрлі заттармен ойналатын, зеректік пен ептілікті қажет ететін және кейінгі кезеңде қалыптасқан ойындар. Негізгі түрлерінің өзі жүзден асады. Тоғызқұмалақ, қуыршақ, асық ойындары Азия елдерінде де кең таралған.

Асық атудың мәні

Асық атқанда ептілік пен дәлдік ерекше қажет. Қол қимылы дөрекі, есепсіз болса, ойыншы жиі ұтылады. Бұл ойын адамның ұқыптылыққа, байсалдылыққа, ұстамдылыққа үйренуіне ықпал етеді.

Ұлттық ойын түрлерінен: мысалдар

Ақсүйек

Ақсүйек ойынын жігіттер мен қыздар жаздың айлы түнінде ашық далада ойнайды. Ойынға малдың әбден қураған ақ жілігі немесе қабығы аршылған, ұзындығы шамамен екі қарыстай жұмыр ақ таяқша пайдаланылады.

Қатысушылар екі топқа бөлінеді. Ойынның басталу кезегі жеребе арқылы анықталады. Ойын бастаушы ақсүйекті бар күшімен алысқа лақтырады, ал жастар оны іздеуге кіріседі. Тапқан ойыншы серіктеріне белгі беріп, сөреге қарай жүгіре жөнеледі. Серіктері оның жолын ашып көмектеседі, қарсыластары ақсүйекті тартып алуға тырысады.

Тәрбиелік мәні

Ақсүйек шапшаңдыққа, ұйымшылдыққа баулиды. Сонымен қатар, бұрындары жастардың танысуына, тіл табысуына себеп болған. Ертеде бұл ойынды той-томалақта үй иелері ұйымдастырып, айтыс пен ән-жырдан кейін жастар ойынына кезек беретін.

Ел аузындағы әңгімеге сүйенсек, Ақан сері Ақтоқтымен, Абай Әйгеріммен, Біржан Ләйлімен ақсүйек арқылы табысқан деседі.

Тобық ойыны (кейде «Есімде» деп аталады)

Бұл ойынның мақсаты — есте сақтау қабілетін шыңдау, жаңылшақтық пен ұмытшақтыққа жол бермеу. Оны көбінесе ересек адамдар ойнап, өзара уәделесіп, бәске де тігеді.

Мұқият тазартылған қойдың тобығын бір ойыншы екіншісіне береді. Кез келген уақытта екеуі жолығып қалса, тобықты берген ойыншы әңгімесін міндетті түрде «Есімде!» деп бастауы керек. Егер айтпаса — ұтылады. Ал екінші ойыншы тобықты көрсетуге тиіс; көрсете алмаса — ол ұтылады.

Неге бұл ойын қызық?

Ойын өте сақ болуды талап етеді: тобықты өзіңмен бірге алып жүру, керек сәтте дереу көрсету — жеңістің басты шарты. Екі тарап та қателеспесе, ойын ұзаққа созылып, бірін-бірі қапыда қалдырғанша жалғаса береді.

Асық ойыны: атаулар, қалыптар және ереже

Неге асық ойыны маңызды?

Асық ойыны баланың жас кезінен жүйке жүйесін шыңдап, дәлдікке, ұстамдылыққа, байсалдылыққа тәрбиелейді. Бұл қасиеттер төзімділік пен шыдамдылықты қалыптастырып, ойыннан бөлек өмірде де мақсатқа жетуге көмектеседі.

Ойын барысында жүгіру, жүру, иілу, секіру, көздеп тигізу, лақтыру, ату сияқты қимыл-қозғалыстар көп орындалады.

Асық атаулары

  • Құлжа — арқардың аталығының асығы.
  • Сақа — арқардың асығы (ойындағы негізгі «басшы» асық).
  • Жабайт — еліктің асығы.
  • Асық — қой мен ешкінің асық жілігінен.
  • Шүкімайт — қозы мен лақтың асығы.

Асықтың түсу қалыптары

  • Алшы — ең сәтті қалып (кей ойында бірден ұтасың).
  • Тәйкі (тәукі) — төңкеріліп түсу (тәуекел мағынасы айтылады).
  • Бүк — етпетінен жату.
  • Шік — шалқасынан жату.
  • Омпы — тұмсығымен тік қадалып түсу.
  • Қырта — таза тұрмай қырынан қисайып түсу (дауға да себеп болуы мүмкін).

Практикалық бөлім: асық ату ережесінің негізі

Асық ойынында асықтың «берекесі» де, «басшысы» да — сақа. Асықтарды атқанда дәл осы сақамен көздейді.

Сақаны бас бармақ пен сұқ саусақтың арасына қысып ұстап, жоғары сілкіп, салмақтап айналдырады. Айналдырып тұрған сақаны сағат тіліне қарсы иіріп атады. Ірі әрі салмақты сақа тигенде асықтарды бірнеше рет домалатып жібереді; шебер атылған сақа асықты шамамен 10–150 см аралығында ұшырып түсіруі мүмкін.

Асықпен ойналатын ойындар

Бүк-шік, үштабан, ханталапай, алшы, шеңбердегі асықты ату, көтеріспек, атбақыл және т.б.

Ойын үлгілері

1) Бүк-шік ойыны

Ойынды екі немесе үш бала ойнайды. Ортаға 2, 4 не 6 асық тігіледі. Ойыншылар 3–5 метр жерден ортадағы асықты атады. Егер сақа тиген асық бүк не шік болып түссе, сол асықты ойыншы ұтып алады. Егер сақа алшы түссе, ортадағы барлық асықты ұтып алады. Ойын кезекпен жалғасады: кім көп асық ұтса, сол жеңеді.

2) Шеңбердегі асықты ату

Бұл ойынды 2–4 бала ойнайды. Шеңбер диаметрі шамамен 2,5 м, ал ату сызығы (сөре) 3 м қашықтықта белгіленеді. Кезек сақаны иіру арқылы анықталады: алшы түскен — бірінші, тәйкі — екінші, бүк не шік — кейінгі кезек. Егер ойыншы шеңбердегі асықты ұрып, оны сыртқа шығарса, асық сол ойыншыға тиесілі болады. Кім шеңберден көп асық шығарса — жеңімпаз.

Бекіту, үй тапсырмасы және қорытынды

Жаңа сабақты бекіту

Асық ойыны дәлдікке ғана емес, ұстамдылық пен төзімділікке де тәрбиелейді. Мұндай дағдылар қалыптаспаса, адам ойын кезінде де, өмірде де көздеген мақсатына жиі жете алмайды.

Үй тапсырмасы

  • Асыққа байланысты ырымдар мен мақал-мәтелдер жазып келу.
  • «Қазақтың ұлттық ойындары» тақырыбында шағын реферат жазу.

Қорытынды ой

Компьютер ойындары баланы ашушаңдыққа, қатігездікке бейімдеуі мүмкін, көз жанарына да кері әсер етеді. Ал ұлттық ойындар, соның ішінде асық ойыны, баланы мергендікке, ептілікке, қозғалыс мәдениетіне және өз-өзін басқаруға тәрбиелейді. Сабақ соңында сайыс нәтижесі бойынша жеңімпаз анықталады.