Ақылбай Абайды әкесі деп танымайтын
Көктем тынысы және Ақшоқыға көш
Еңісте көктемнің шапағаты ерекше болып, табиғат күрт жаңарып сала берді. Абай кітап оқудан танбайтын: бұл жолы ол орыс тілін еркін меңгергенін танытып, Пушкиннің «Дубровский» повесін оқып отырды.
Жаңа қоныс
Сол жылы Абай Ділдәні Жидебайда қалдырып, өзі Ербол, Әйгерім, кішкентай молда және Ділдәдан туған балалары — Ақылбай, Әбіш, Күлбадан, Мағашпен бірге жеке қыстауға көшіп, қора-қопсы салып кіріседі. Жаңа қоныстың аты — Ақшоқы.
Қаралы хабар: Мақұлбайдың қазасы
Көп ұзамай Ақшоқыға Оспан мен Дархан асыға жетіп, қаралы хабар әкеледі: Тәкежан мен Қаражаннан туған, Құнанбайдың сүйікті немересі — он екі жасар Мақұлбай науқастанып, кеше ғана дүниеден өтіпті. Олар қаралы көштің жол бойы жылаумен келе жатқанын айтады.
Үй ішіндегі үнсіз ауырлық
Оспандарға Абай мен кішкентай молда еріп, қаралы көшке бет алады. Ішке кіргенде жұрттың бәрі жоқтау айтып, зар еңіреп отыр екен. Былтырғы қыста Құнанбай төрт жыл сапарлаған қажылықтан оралған болатын; ол да үйде отыр. Қажылықтан келгелі ел ісіне араласуды қойып, бес уақыт намазын оқып, өзімен-өзі тұйық жүргені байқалады.
Саятшылық және іште тұнған дерт
Абай мен Оспан біраз отырып, тысқа шығады. Атқа қонып жүре бергенде, арттарынан қаршыға ұстаған Шәке (Құдайбердінің ұлы Шәкәрім) келіп қалады. Үшеуі өзен жағасына саятшылыққа бұрылады.
Олжаға толы сәт
Бірінші салымның өзінде-ақ көк құс екі қазды қағып түсіреді. Шәке қаздарды екі ағасының қоржынына салып қояды. Құстың бабы келіскен шақ екен — талай құс қоржынға түсе береді.
Ақылбайдың келуі және өкпе
Осы кезде алыстан Ақылбай шауып келіп, көп бөгелмей: «Алынған құстарды Әни апам берсін деп жатыр», — дейді. Мұндағы Әни апасы — Нұрғаным.
Ақылбай Абайды әке деп танымаған, Абай да оған әкелік мінез көрсетпеген. Ақылбай бірте-бірте Нұрғаным мен Құнанбайдың ұлындай болып кеткен еді. Құстарды алмақ болғанда, Оспан бергізбей, кері қайтарады. Ақылбайдың ренжігені сезіледі. Ал Шәке саятты үзіп-жұлмай жалғастыра береді.
Оспанның айтқан сыры
Сонда Оспан ішіндегі дертін Абайға ақтарады: Нұрғанымның үйінде үш күннен бері Базаралы қонақ екен, «Құнанбайдың ақ төсегін арамдатып жатыр» дейді.
Мұны естіген Абайдың бойын діріл қарып өтіп, ыза мен намыс қысады. Ашу үстінде Оспанға зекіп тастайды да, атын борбайлап, қас түсе Ақшоқыға қайтады.
Әннің ішіндегі жоқтау
Үйіне кіре берген сәтте, Әйгерім Біржан айтып кеткен «Қаракөз» әнін шырқап отыр екен. Абай әннің сәнін бұзбауға бекініп, тысқа шығып, үнге ғана құлақ түреді.
Қаралы сөз
Сол түні Абай Мақұлбайға арнап қаралы жоқтау — «Қаракөздің» сөзін жазып, Әйгерімге ұсынады. Таңертең екеуі Тәкежанның үйіне барады да, Әйгерім қаралы әнін айтады.
Осыдан кейін Әйгерім Ақшоқыға қайтпай, Мақұлбайдың қырқы өткенше сол үйде қалып, жоқтауын жалғастырады.
Қаталдық күшеюі: су дауға айналғанда
Ел ішінде Оспанның қаталдығы барған сайын үдейді. Нұрғанымға су алдырмай қояды: құдықтарға екі-екіден күзет қойып, өзі де үздіксіз қадағалап жүреді.
Қайсарлықтың жауабы
Нұрғаным да қарап қалмай, үйдің ішінен құдық қаздырады. Бұл — іштей қайсарлық пен тәкаппарлық өршіген, бір-біріне беріспес мінездер шарпысып тұрған кезең еді.
Ералыдағы сайлау және елдің зары
Биылғы мол жайылым Ералыда болады. Тобықты, Бөкенші, Жігітек, Көтібақ елдерінің бәрі сол маңға іргелес қоныстанады. Дәл сол Ералыда болыстық сайлау өтпек болып, Абайды арнайы шақыртады.
Жоқшылықтың ізі
Жол үстінде Абай көптеген ауылдың қысылғанын көреді. Жоқшылық пен жамандық ел ішін кеулегендей: қайда қарасаң, ашық-шашық керегелер көзге шалынады. Ұлыққа деп тігілген үйлерді жұрттың өзіне қайта бұзып алып кеткен екен.
Енді ел ақсақалдарына айналған Асылбек, Жиренше, Оразбай, Дәркембай ашуға булығып, болған жайды Абайға егжей-тегжей түсіндіреді.
Түйіннің бір ұшы: Оралбай мен Базаралы
Тәкежанды болыстықтан түсірудің бір себебі — Оралбай. Керімбаладан айырылғаннан кейін ол қасына біраз жігіт жинап, қаруланып алып, ел ішін бүлдіріп жүр екен. Тәкежан Оралбайды ұстай алмай, орнына Базаралыны тұтқынға алыпты.
Қақтығыс сәті: дүре тоқтаған күн
Абай қиналған қауымды жинап, ояз Кошкинге қарай жол тартады. Барса, Базаралыға дүре соғып жатқан шақ екен.
«Тоқтат!»
Абайдың «Тоқтат!» деген дауысы елдің де ызасын түртеді: үйлерді айнала қоршаған жұрт дүрсілдей көбейіп, у-шу көтереді. Мұндай қалың қарсылыққа ояздың айтар уәжі қалмай, іші өшеді.
Ұлықтың масқарасы
Ашуға мінген халық ұлық үшін тігілген үйлердің бәрін бұзып, өзімен бірге алып кетеді. Жапан түзде ояз бірнеше адамымен ғана қалып, масқара болады. Көп өтпей Кошкин Семейге қайтып кетеді.