Отбасындағы бала тәрбиесіндегі үлкен тұлға - әже мен ана

Адамгершілік қасиетті қалай қалыптастырамыз?

Халқымыздың «Бесіксіз үйде береке жоқ» деген нақыл сөзі әр шаңырақтың түтіні түзу шықсын деген ізгі ниеттен ғана тумаған. Бұл — елдің ертеңін ойлаудың, ұрпақ қамын жеген саналы көзқарастың белгісі. Баланы өмірдің жалғасы, мәні мен сәні санаған халқымыз ежелден отбасыда бала көп болуын берекенің нышаны деп білген.

«Бір баласы бардың шығар-шықпас жаны бар, көп баласы бардың үйінде жанған шамы бар», «Бала – адамның бауыр еті» секілді пайымдаулардың астарында терең философиялық мағына жатыр. «Ата өліп, бала қалса — мұратына жеткені», «Артында қызы бардың көзі бар, ұлы бардың өзі бар» деген тұжырымдар — ғасырлар бойғы өмір тәжірибесінің тұнбасы.

Тәрбиені ерте бастау: сөз емес, дағды

Әр ата-ана үшін баланың дені сау болғаны — бірінші кезектегі тілек. Алайда баланы саналы етіп тәрбиелеуге ұмтылу — бәріміздің ортақ парызымыз. «Тәрбиені есі кіргенде, ержеткенде бере салуға болады» деген түсінік дұрыс емес.

Қазақта «Балаңды өзің түзетпесең, өмір түзетеді» деген нақыл бар. Бірақ өмірдің түзетуіне қалған бала өкініп барып, қиындықпен түзеуі мүмкін. Сондықтан «Жас күнінен үйретсең, жасы жеткенше көндігеді; жасы жеткенде үйретсең, көндігіп болғанша көміледі» деген ұстанымның мәні зор.

Балабақша мен мектеп: қарым-қатынас мәдениетін орнықтыру

Балабақшада сәбилерге адамдармен сәлемдесуді, жанындағы жолдасын ренжітпеуді, тату-тәтті ойнауды үйретіп, оның мәнін түсіндіріп отыру — аса пайдалы. Бос уақытта ертегі, әңгіме, тақпақ оқу барысында да адамгершілік құндылықтарын негізге алу қажет.

Ертегі мен аңыз-әңгімелердің өмірден алынғанын балаларға атап айту — тәрбиелік әсерді күшейтеді. «Адамның адамдық қасиеті — оның адамгершілігінде» деуіміз тегін емес.

Ата-ана сөзі мен әрекетінің салмағы

Бала отбасында ата-анасының әртүрлі әңгімесін естиді, көргенін көкейіне түйеді. Сондықтан әр әрекет, әр сөз үлгілі тәрбиеге ұйытқы болуға тиіс. Данышпан Абай: «Балаға мінез үш алуан адамнан жұғады: бірінші — ата-анасынан, екінші — ұстазынан, үшінші — құрбысынан» деген.

Бала көбіне үйде болатындықтан, ата-ананың өнегесі, мәдениеті, ішкі жан дүниесі оның мінезіне көбірек ықпал етеді. Баланың көзінше ұстазды кемсіту, білімнің құнын түсіретін сөз айту — құрмет сезімін әлсіретеді. «Мұғалімнің жайы белгілі ғой, өзін жөндеп алсын» дегенді естіген шәкірт ұстазын қалай сыйласын?

Сол сияқты «Оқымағандар да күн көріп жүр», «өмір сүре білу керек» деген үстірт ұстаным еңбектен қашатын, жеңіл жол іздейтін мінезді күшейтеді. Ал «Ол мұғалім ақша алып отыр, өзі тәрбиелесін» деген жауапкершіліктен жалтару балада кінәмшілдік пен өзімшілдікті қалыптастыруы ықтимал.

Халық, дәстүр және үлкеннің өнегесі

Жазушы Ғ. Мұстафиннің сөзі ойға қонады: «Ата-ана қадірін білген бала халық қадірін білер, ал халық қадірін білген бала ата-ананың қадірін де біледі». Демек, өз халқының дәстүрін, мәдениетін, өнерін, тілін қадірлеуді ата-ана да, ұстаз да жүйелі үйретуі керек.

Балаға деген ыстық ықылас, ата-ананың мейірімі мен ақыл-кеңесі — халық тәрбиесінде ертеден бар құндылық. Әсіресе көпті көрген қариялар жас ұрпақты жаңсақ қадамнан сақтандырып, кемшілігін түзеуге жұмсақ жетелейді. Олар ағаттық пен аңқаулықтың не екенін тез аңғарып, өз бастарынан өткен өкініштің жастарға бұйырмауын қалайды.

Әжелер немерелерін аңыз-әңгіме, мақал-мәтел арқылы тәрбиелейді. Шоқанның Айғаным әжесі, Абайдың Зере әжесі, Мұхтардың Дінасыл әжесі — ұлт жадында тәрбиенің қазыналы бұлағы болып қалған тұлғалар. Көпті көрген көне көз аналар мен ардақты қариялар тек өз әулетінің емес, күллі қазақтың ақылшысы іспетті.

Қауым болып тәрбиелеу: ауыл тәжірибесі

Қазақ ауылында бала тәрбиесіне бүкіл ауылдың үлкендері, әсіресе қариялар араласқан. Егер бір бала өрескел мінез көрсетсе, үлкендер «өз баласындай» көріп, жөнін айтып, түзеуді азаматтық міндет санаған.

«Қызға қырық үйден тыю», «Ұлың өссе ұлы жақсымен ауылдас бол, қызың өссе қызы жақсымен ауылдас бол» деген сөздер — баланы қауым болып тәрбиелеудің тәрбиелік қағидасы.