Ежелгі Греция

Антика дәуірі: саяси психологияның бастау көздері

Элладада практикалық білім көбіне теориялық ғылымнан маңыздырақ саналды. Ежелгі Грецияда қазіргі саясаткерлердің орнын көбіне шешендер (ораторлар) басты. Сол дәуірдің тілге жүйрік, ойы өткір шеберлерінің бірі — Демосфен. Ол алғашқылардың бірі болып көпшілікке, әсіресе олардың ақыл-ойы мен эмоцияларына әсер етудің саяси механизмдерін зерттеді.

Демосфен: бұқарамен жұмыс істеудің екі моделі

1) «Эмоцияға көнгіш» бұқара

Эмоция

Бұл топқа ықпал ету үшін оратор «психологиялық жұғу» тетіктерін қолдануы керек: сөйлеушіге еліктеу эффектісін күшейту, тыңдаушыны ортақ сезімге тарту. Демосфеннің пайымынша, мұндай аудитория шешеннің сөзін сын көзбен қабылдауға бейім емес. Қазіргі жіктеуде бұл типті көбіне «тоталитарлық» қоғамға тән деп сипаттайды.

2) «Ақыл-ойға көнгіш» бұқара

Логика

Бұл аудиториямен қарым-қатынаста саясаткерге логикалық аргументация, дәлел мен жүйелі ой қажет. Қазіргі түсінікте мұндай тип көбіне «демократиялық» халыққа тән деп қарастырылады.

Ежелгі Грецияның саяси практикасындағы екі дәстүр

Демократиялық дәстүр

Саясатқа қатысушылардың теңдігін негізге алады және азаматтық қатысуды маңызды құндылық ретінде қарастырады.

Аристократиялық дәстүр

Саяси процестегі белгілі бір тұлғалар типінің, олардың рөлі мен жауапкершілігінің айрықша екенін алға тартады.

Аристотель: «билеу және бағыну» және саяси бүлік логикасы

Ежелгі грек ойшылдарының бірі Аристотель «билеу және бағыну» мәселесін талдауға ұмтылды. Ол көтерілісшілердің көңіл күйі мен саяси бүліктің арасындағы байланысты түсіндіруге тырысты. Билікке қарсы шыққан бұқараны зерттеу үшін, Аристотельдің ойынша, кемінде үш нәрсені анықтау қажет:

көтерілісшілердің көңіл күйінің түрін;
олардың қандай мақсатқа ұмтылатынын;
саяси бүліктің негізгі себебін.

Осы тәсіл арқылы Аристотель саяси психологияның дамуына елеулі үлес қосты. Жалпы алғанда, бұл көзқарастардың барлығы антика дәуірінің өзінде-ақ адамдарды саяси-психологиялық мәселелер толғандырғанын көрсетеді.

Ежелгі Рим: саяси зерттеулер мен психобиографиялық бастаулар

Егер ежелгі грек ойшылдары саяси психологияның жекелеген құбылыстарын көбіне эпизодтық түрде сипаттаса, Ежелгі Римде саяси-психологиялық пайымдаулар зерттеуге жақындай түсті. Осы кезеңде Плутарх пен Светонийдің еңбектері кеңінен танылды. Кейін бұл бағыт ХХ ғасырдағы психобиографиялық әдістің бастаулары ретінде бағаланды.

Плутарх: тұлға арқылы саясатты түсіндіру

Плутарх ұлы саясаткерлердің өмірін сипаттай отырып, саяси-психологиялық жүріс-тұрыстың үлгілерін көрсетуге тырысты. Оның ойлау жүйесінде билеудің маңызды қағидасы ретінде: «Дос пен дұшпанның психологиясын ескеріп, биле» деген ұстаным қалыптасты.

Цицерон: оратордың мақсаты — көңіл күйді басқару

Шешендік өнер туралы трактатында Цицерон «саяси ораторларға» психологиялық сәттерді ерекше ескеруді ұсынды. Ол әсіресе сот процесінде жеңіске жетуді көздейтін шешендерге кеңес берді: оратордың сөзі тыңдаушылардың көңіл күйін өзгертуге және барлық тәсіл арқылы оларды өзіне қаратуға бағытталуы тиіс.

Жалпы Ежелгі Рим саясаткерлері қолданбалы саяси психологияда ораторлық өнерді кең талдап, саяси психологияның теориялық әрі әдіснамалық алғышарттарын қалыптастыруға ықпал етті.

Қайта жаңғыру дәуірі: билік технологиялары және адам табиғаты

Н. Макиавелли және «Мемлекет басқарушысы»

Саяси психология тарихындағы ең ықпалды еңбектердің бірі — Н. Макиавеллидің «Мемлекет басқарушысы». Бұл еңбекте ол монархтың саяси жүріс-тұрысының психологиялық механизмдерін сипаттайды. Макиавеллидің пайымынша, адамдар көбіне тұрақсыз, жақсылықты тұрақты ұстанымға айналдыра бермейтін, екіжүзділік пен өтірікке бейім келеді. Осыдан «макиавеллизм» ұғымы қазіргі саясаттағы айлакерлік пен екіжүзділікті сипаттау үшін жиі қолданылады.

Кең мағынасында макиавеллизм — адамдарды билеу мақсатында қолданылатын саяси іс-әрекет тәсілдерінің жиынтығы.

Дж. Вико

Вико халықтар дамуының сатылық сипатын атап өтті: ұлттар үш түрлі «табиғаттан» өтеді; соған сәйкес үш түрлі мінез, үш түрлі құқық түсінігі қалыптасып, мемлекеттің де үш типі орнығады.

Дж. Локк

Локктың ойынша, адам табиғатынан тәуелсіз, еркін және ақылды. Сондықтан ол табиғи заңдылықтарға бағына отырып, табиғатты өзгертіп, саналы қоғам құруға ұмтылады.

Жан-Жак Руссо

Руссо адамдардың көпшілігінде азды-көпті «ішкі адалдық принципі» болады деп санады — бұл қоғамдық келісім мен саяси моральды түсіндірудегі маңызды түйін.

Ш.-Л. Монтескье: институттар және бұқара психологиясы

Монтескье саяси институттарды талдай отырып, саяси процестердің нәтижелі жүруінде бұқаралық психологияның рөлі айрықша екенін атап өтті. Бұл ой саясатты тек заңдар мен құрылымдар арқылы емес, адамдардың қабылдауы, сенімі және әдеттері арқылы да түсіндіру қажеттігін көрсетеді.