АЗАМАТТЫҚ ҚҰҚЫҚТЫҢ ПРИНЦИПТЕРІ (ҚАҒИДАТТАРЫ)
Азаматтық құқықтың принциптері (қағидаттары)
«Принцип» (қағидат) термині латын тілінен шыққан және «бастау», «негіз» деген мағынаны білдіреді. Азаматтық құқықтың принциптері — қоғамдық қатынастарды азаматтық-құқықтық реттеудің бағыт-бағдарын айқындайтын, нормативтік сипаты бар бастапқы негіздер. Олар Қазақстан Республикасының азаматтық заңнамасының ең маңызды тұстарын көрсетеді. Сондықтан азаматтық заңды дұрыс түсіну де, оны қолдану да ең алдымен осы жалпы қағидаттар арқылы жүзеге асады.
Принциптердің құқық жүйесіндегі орны
Азаматтық құқық принциптері азаматтық-құқықтық нормалардың бүкіл жүйесін қамтып, құқық шығармашылығы мен құқық қолданудың өзегіне айналады. Азаматтық кодекстің 2-бабында азаматтық заңдардың негізгі бастаулары бекітілуіне байланысты қағидаттар нормативтік мәнге ие болып, оларды қолдану міндетті сипат алды.
Бұрын азаматтық құқық принциптері заң мәтінінде арнайы терминдермен немесе жинақы тұжырымдамамен бекітілмей, көбіне «азаматтық заңдардың жалпы негіздері мен мәнісі» деген жалпылама тіркеспен шектелетін (Қазақ КСР АК-тің 4-бабы).
Профессор Ю. Г. Басин ұсынған қолданылу бағыттары
- Принциптер тікелей қолданылатын нормалар түрінде көрінуі мүмкін.
- Жаңа заң әзірлегенде немесе бұрынғы заң актілерін өзгерткенде міндетті түрде ескеріледі.
- Құқық ұқсастығын қолдану қажет болғанда (аналогия) басшылыққа алынады.
- Нормалардың бастапқы мазмұнын және шарт талаптарын түсіндіру кезінде назарға алынады (мысалы, АК-тің 6 және 392-баптары).
- Нормалар арасындағы қайшылықты жою жолдарын іздеуде бағдар береді.
Бұған қосымша екі маңызды қырды атап өтуге болады: біріншіден, қағидаттар заң актілері жүйесінің сипатын ғана емес, заңгерлердің құқықтық ойлау бағдарын да айқындайды; екіншіден, азаматтық құқық принциптері азаматтардың конституциялық құқықтарын азаматтық-құқықтық тәсілдермен қорғауды нақтылай түседі.
Азаматтық құқықтың негізгі принциптері
Бұл қағидаттардың барлығы Азаматтық кодекстің 2-бабында («Азаматтық заңдардың негізгі бастаулары») бекітілген және азаматтық заңнаманың демократиялық әрі ізгілікті бағыттарын айқындайды:
1) Теңдік
Азаматтық-құқықтық қатынастарға қатысушылардың теңдігі.
2) Қол сұқпаушылық
Меншікке және басқа заттық құқықтарға қол сұқпаушылық.
3) Еркін шарт
Шарт еркіндігі.
4) Жеке іске араласпау
Жеке істерге озбырлықпен араласуға жол бермеу.
5) Құқықты еркін жүзеге асыру
Азаматтық құқықтарды кедергісіз жүзеге асыру.
6) Қалпына келтіру
Бұзылған құқықтарды қалпына келтіруді қамтамасыз ету.
7) Сот арқылы қорғау
Азаматтық құқықтарды сот арқылы қорғау.
1) Қатысушылардың теңдігі
Азаматтық құқықтың басты қағидаттарының бірі — қатысушылардың теңдігі. Бұл принцип азаматтық-құқықтық реттеу әдісінің өзінен туындайды: тараптардың құқықтық жағдайы тәуелсіз және тең дәрежеде болады. Яғни бір қатысушы екіншісіне бағынбайды, ал тараптардың тәуелділігі бір-бірінің ерік-жігеріне байланысты болмауға тиіс.
Азаматтық заңмен реттелетін мүліктік және мүліктік емес қатынастардағы субъектілер теңдігі мына жайттардан көрінеді:
-
1
Мемлекеттің тең негізде қатысуы
Мемлекет немесе оның әкімшілік-аумақтық бөлінісі азаматтық-құқықтық қатынастарға өзге қатысушылармен тең құқықта қатысады. Бұл ретте мемлекеттің жауапкершілігінің ерекшеліктері Азаматтық кодекстің 111–114-баптарында қарастырылады.
-
2
Заңды тұлғалардың мәртебесі
Заңды тұлғалардың құқықтық мәртебесі жеке тұлғалардың мәртебесіне жақындай түседі: олар да шарт арқылы құқықтары мен міндеттерін айқындай алады, заңға қайшы келмейтін шарт талаптарын таңдауға ерікті, сондай-ақ еңбек шартын (оның ішінде келісімшартты) жасауға құқылы.
-
3
Шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдардың құқықтық жағдайы
Егер заң құжаттарында өзгеше көзделмесе, шетелдік жеке және заңды тұлғалар, сондай-ақ азаматтығы жоқ адамдар ҚР азаматтары мен заңды тұлғалары үшін көзделген құқықтар мен міндеттерге тең дәрежеде ие болады (АК-тің 3-бабының 7-тармағы).
Конституцияның 6-бабында меншік иелерінің құқықтарын қорғаудағы теңдік қағидаты бекітілген. Бұл — құқық бұзушылықтан қорғану құралдары барлық меншік иелеріне бірдей қолданылады дегенді білдіреді.
2) Меншікке және басқа заттық құқықтарға қол сұқпаушылық
Меншікке қол сұқпайтын қоғамда ғана азаматтар өз өмірін сенімді әрі тыныш құра алады. Сол себепті меншік қоғамда ерекше мәртебеге ие: ол заңмен қорғалады және қол сұғылмайтын игілік ретінде танылады. Азаматтық құқық та осы талапты қамтамасыз етуге бағытталған.
Меншік құқығы азаматтық құқықтың орталық институттарының бірі болып саналады. Оның конституциялық негізі Конституцияның 26-бабының 3-тармағында көрсетілген: соттың шешімінсіз ешкімді өз мүлкінен айыруға болмайды. Ерекше жағдайларда ғана, заңда көзделген тәртіппен және құны тең бағамен өтелген кезде мемлекет мұқтажы үшін мәжбүрлеп алып қоюға жол беріледі.
Бұл қағида Азаматтық кодекстегі реквизиция, күтімсіз ұсталған мәдени және тарихи құндылықтарды сатып алу сияқты институттарда нақтыланады (АК-тің 253, 254, 256-баптары).
Қазіргі құқықта меншік құқығымен қатар меншік иесі болып табылмайтын тұлғалардың да заттық құқықтары танылады және оларға да қол сұқпаушылық қағидаты қолданылады. Мысалы:
Жерді пайдалану құқығы
Жер учаскесін пайдалану мүмкіндігін қамтамасыз ететін заттық құқық.
Шаруашылық жүргізу құқығы
Мемлекеттік кәсіпорындардың мүлікті пайдалану тәртібін айқындайды.
Оралымды басқару құқығы
Мекемелердің мүлікке қатысты өкілеттіктерін белгілейді.
Өзге де заттық құқықтар
АК-тің 194–195-баптарында көзделген басқа құқықтар.
Шектеулердің мәні
Кей жағдайларда меншік құқығы белгілі бір дәрежеде шектелуі мүмкін. Мысалы, «Жер туралы» заңның 48-бабына сәйкес, жер қатынастары субъектілері өз құқықтарын жүзеге асырғанда табиғи объект ретінде жерге, қоршаған ортаға және басқа адамдардың құқықтары мен заңды мүдделеріне зиян келтірмеуге тиіс. Дегенмен, мұндай шектеулер меншік құқығының нарықтағы ерекше орнын жоққа шығармайды: меншік иесі нарықтың негізгі тұлғаларының бірі болып қала береді.
Меншік құқығын қорғау тетіктері де жаңарып отыр. Соның ішінде қозғалмайтын мүлікке құқықтарды мемлекеттік тіркеу (АК-тің 118-бабы), сондай-ақ бағалы қағаздар сияқты мүлік түрлерінде меншік құқығын жедел әрі сенімді бекітудің жаңа тәсілдері (АК-тің 129–140-баптары) маңызды орын алады.
3) Шарт еркіндігі
Заң шығарушы меншік пен мүлікті еркін пайдалануға құқықтық негіз қалыптастырады. Соның нәтижесінде азаматтық құқық субъектілері контрагентті таңдауға, шарт талаптарын дербес айқындауға және оларды өз мүддесіне сай келісуге мүмкіндік алады. Бұл қағидат нарықтың дамуына және бәсекенің қалыптасуына қажетті алғышарттарды жасайды, сондықтан кәсіпкерлік қызмет үшін айрықша маңызды.
Мәселен, Азаматтық кодекстің 10-бабының 6-тармағында әрбір тұтынушының тауар сатып алу, жұмыс пен қызметті пайдалану үшін шартты еркін жасау мүмкіндігі көрсетілген. Шарт — шаруашылық айналымының негізгі құралы: азаматтар мен заңды тұлғалар өз құқықтары мен міндеттерін, әдетте, өз еркімен және өз мүддесіне сай шарт арқылы белгілейді.
Маңызды түйін
Шарт еркіндігі абсолютті емес: ол заң талаптарымен және өзге тұлғалардың құқықтары мен заңды мүдделерін құрметтеу міндетімен шектеледі. Дегенмен қағидаттың өзегі — тараптардың еркін келісімі мен дербестігі.