Мағынаны тану кезеңі
7-сынып. §32 — Қазақ халқы қалыптасуының соңғы кезеңі
Бұл сабақта оқушылар «қазақ», «алаш», «жүз» атауларының шығуы мен мағынасына қатысты ғылыми көзқарастарды талдап, үш жүздің қалыптасу тарихы мен ерекшеліктерін жүйелі түрде қарастырады.
Сабақтың мақсаты
- Білімділік: «қазақ», «алаш», «жүз» ұғымдарының мәнін ғалымдар зерттеулері негізінде түсіндіру.
- Дамытушылық: өз бетінше қорытынды жасауға, ізденіске дағдыландыру; ойлау қабілетін дамыту.
- Тәрбиелік: төл тарих құндылықтарын құрметтеуге тәрбиелеу.
Сабақ сипаттамасы
- Түрі: кіріктірілген сабақ
- Технологиясы: СТО, дамыта оқыту
- Типі: жаңа білімді меңгерту
- Әдістері: баяндау, сұрақ-жауап, рөлдік көрініс
Құралдар мен байланыс
- Құрал-жабдық: интерактивті тақта, жұмыс дәптері
- Көрнекілік: карта, тірек-сызбалар
- Пәнаралық байланыс: география, әдебиет, өзін-өзі тану
Сабақ барысы
- 1 Ұйымдастыру: оқушыларды түгендеу, сынып тазалығына назар аудару, топқа бөлу, сабаққа бағыттау.
- 2 Қызығушылықты ояту: «Ой қозғау» арқылы көші-қонның этносаяси бірлікке ықпалын талқылау.
- 3 Жаңа білім: «қазақ», «алаш», «жүз» ұғымдарын талдау; жүздердің шығуы, орналасуы, таңбалары.
- 4 Мағынаны тану: тірек-сызба, карта және электронды оқулық арқылы жүйелеу; кестемен жұмыс.
- 5 Ой толғаныс: семантикалық карта толтыру, «Үш жүздің әңгімесі» рөлдік көрінісі.
- 6 Бағалау және үй тапсырмасы: §32.
Қызығушылықты ояту: тарихи ойлану
Көші-қон ру-тайпалардың бір өңірге шоғырлануын күшейтіп, халық бірлігін нығайтқанымен, бұрынғы мекендердегі этносаяси тұтастықты әлсіретуі мүмкін. Мысалы, Жетісу аймағындағы ру-тайпалардың Орта Азияға және Орталық Қазақстанға қарай қоныс аударуы Моғол хандығындағы этносаяси қауымдастықтың әлсіреуіне әсер етті. Ал Әбілқайыр хандығы құрамындағы тайпалардың бытырауы хандықтың күйреуіне әкеліп, бір бөлігі Орта Азияға ауып, кейін өзбек халқының қалыптасуына ықпал етті.
Талқылау сұрақтары
- Көші-қон халық бірлігіне қалай әсер етеді?
- Этносаяси бірліктің әлсіреу себептері қандай болуы мүмкін?
- Тарихи тұлғалардың әрекеті этникалық құрамға қалай ықпал етеді?
Керей мен Жәнібек — Әбілқайыр ханнан бөлініп, Жетісуға қоныс аударуы арқылы қазақ атауының орнығуына алғышарт жасады. Олардың төңірегіне жұрттың шоғырлануы біріншіден Қазақ хандығының негізін қалады, екіншіден қазақ халқының этникалық құрамының күшеюіне мүмкіндік берді.
Үш жүз туралы жүйелі түсіндіру
Бұл бөлімде жүздердің орналасуы карта арқылы көрсетіліп, әр рудың шығу тарихына қатысты ауызша деректер мен түсіндірулер кесте бойынша талданады. Сонымен бірге рулардың таңбаларының мәні туралы қысқаша сипаттама беріледі.
Ұлы жүз
Тайпалар: Жалайыр, Дулат, Қаңлы, Ошақты, Сарыүйсін, Шапырашты, Сіргелі, Ысты, Албан, Суан, Шанышқылы.
Жалайыр атауына қатысты аңыз: ел ішінде Жанпоз (Жансақал) атты батыр, палуан болған. Хан тойға бара жатып, құлынды үйірден жал-құйрығы ұзын айғырды көреді. Хан: «Кім ұстаса, сыйлық беремін» дейді. Жанпоз жүйрік атымен қуып жетіп, айғырдың кекілінен ұстап тартады. Айғыр екпінімен алға ұмтылғанда жалы айырылып қалады. Содан «жалы айырылған» деген мағынамен жалайыр атанған деседі.
Ошақты туралы: көне үйсіннің Ойсыл тармағынан тарайды. Ойсылдың отыз ұлының бірі Жаймамбеттің әйелі Қарашаш хан Жәнібек жасаған қырғында Ошақты атты баласын аман алып қашып, Үйсіннің Бәйдібек байын паналайды. Бала бір ошақтың ішіне тығылып қалып, сол жерден табылғандықтан, «Ошақты» атанып кеткен деген дерек айтылады.
Орта жүз
Орта жүзді дәстүрлі түрде «алты арыс» деп те атайды: Арғын, Найман, Қыпшақ, Қоңырат, Керей, Уақ.
Уақ туралы түсіндіру: кей деректерде Уақ бір ғана атадан емес, әр елден аз-аздан жиналған қауым болғандықтан «уақ» (шағын) атанған делінеді.
Кіші жүз
Негізгі бірлестіктері: Байұлы, Әлімұлы, Жетіру.
Адай туралы аңыз: Адай дүниеге келгенде анасы қайтыс болып, Таздың емізулі шешесі оны бауырына басып өсіреді. Сондықтан ел ішінде «Адай мен Таз — туыс» деген ұғым сақталған. Халық аузында: «Аққу менен қаз егіз, Адай менен Таз егіз» деген мақал айтылады.
Шөмекей туралы: ескі Шөміннен (Чумын) тарайды делінеді. Шөміннен — Шөмекей, Дойыт өрбиді. Дойыт тілсіз, мылқау болғандықтан, ағалары оны атаусыз қалдырмай, есімін ұранға айналдырған деген түсінік бар. Шөмекейдің ұраны — Дойыт.
Рулар таңбасы туралы қысқаша
Таңба — ру-тайпалардың өзіндік белгісі, тарихи жады мен қауымдық бірегейлікті сақтаудың маңызды нышаны. Сабақта таңбалардың мағынасы мен қолданылу аясы қысқаша түсіндіріліп, карта және сызбалар арқылы нақты мысалдармен бекітіледі.
«Үш жүздің әңгімесі»: рөлдік көрініс
Ұлы жүз
«Ұлы жүздің қолына қауға беріп, малға қой».
Орта жүз
«Орта жүздің қолына қамшы беріп, дауға қой».
Кіші жүз
«Кіші жүздің қолына найза беріп, жауға қой».
Қорытындылау
Сабақ соңында әр оқушы өз қорытынды пікірін айтып, жүздердің тарихи рөлі мен «қазақ» атауының қалыптасуына әсер еткен факторларды жинақтайды.
Бағалау: жауаптардың нақтылығы, талдау сапасы, тапсырмаларды орындау деңгейі.
Үй тапсырмасы: §32 оқу, негізгі ұғымдарды қайталау.