Тағамдық заттардың қызметі
Сабақтың мақсаттары
Білімділік
Оқушыларға тағамның маңызы, құрамы, қызметі және тамақтану гигиенасы туралы түсінік беру.
Тәрбиелік
Дұрыс әрі мезгілімен тамақтануға, салауатты өмір салтын ұстануға тәрбиелеу.
Дамытушылық
Шығармашылықты, ойлау логикасын және тұлғалық қасиеттерді дамыту.
Сабақтың барысы
1) Ұйымдастыру кезеңі
- Сәлемдесу, оқушыларды түгендеу.
- Сабаққа дайындығын тексеру: оқулық, дәптер, қажетті құралдар.
2) Үй тапсырмасын тексеру
Өткен тақырып бойынша жабық тест алынады.
Тест сұрақтары
- Егер адамның өкпесінің тіршілік сыйымдылығы қалыптыдан 400 мл төмен болса, өкпедегі газ алмасу: а) төмендейді; ә) жоғарылайды; б) өзгермейді; в) ауру тудырады.
- Тыныс алу мүшелеріне жататын ауру: а) сколиоз; ә) кариес; б) туберкулез; в) рахит.
- Тыныс алу жүйесінің ауруына жатпайды: а) тұмау; ә) пневмония; б) туберкулез; в) цистит.
- Адам өкпесінің орташа тіршілік сыйымдылығы: а) 1000 мл; ә) 3500 мл; б) 500 мл; в) 5000 мл.
- Тыныс алған ауаның микробтар мен шаң-тозаңнан тазаруы және жылынуы: а) ауа тамырда; ә) мұрын қуысында; б) өкпеде; в) кеңірдекте.
- Мұрынның иіс сезу қабілетін төмендететін жұқпалы ауру: а) туберкулез; ә) бронхит; б) тұмау; в) трахеит.
- Адам тыныс алуына қажетті газ: а) азот; ә) азот(II) оксиді; б) оттек; в) көмірқышқыл газы.
- Темекі шегудің салдарынан болатын өкпе ауруы: а) силикоз; ә) плеврит; б) СПИД; в) өкпе обыры (рак).
Жауап кілті
1 — а, 2 — б, 3 — в, 4 — ә, 5 — ә, 6 — б, 7 — б, 8 — в
Жаңа тақырыптың жоспары
1) Тағамның маңызы
Қоректенудің ағза тіршілігіндегі рөлі.
2) Тағамның құрамы
Нәруыз, май, көмірсу, витамин, минералды тұз, су.
3) Қызметі
Құрылыстық және энергетикалық қызмет.
4) Гигиена
Дұрыс режим, тазалық және әдеттер.
1) Тағамның маңызы
Қоректену — барлық тірі ағзаларға тән негізгі қасиеттердің бірі. Қоректену арқылы ағза өседі, дамиды және тіршілік әрекетін қалыпты жалғастырады. «Ас — адамның арқауы» деген сөз тағамның өмірдегі орнын дәл көрсетеді.
Ағзаға қажетті қоректік заттар күнделікті тұтынатын тағамнан алынады. Қабылданған тағам ас қорыту жүйесінде өңделіп, қарапайым заттарға дейін ыдырайды, содан соң қан мен лимфа арқылы жасушаларға және ұлпаларға тарайды. Ал қалдық заттар ағзадан сыртқа шығарылады.
Тағам құрамындағы органикалық заттар ыдырағанда энергия бөлінеді. Сондықтан тағам ағза үшін энергия көзі әрі құрылыс материалы болып саналады.
Қазіргі заманда адамзатты жеткілікті әрі сапалы тағаммен қамтамасыз ету — өзекті мәселе. ХХ ғасырдың соңында әлемде бір миллиардтан астам адам ашаршылықты бастан кешіргені айтылып жүр. Осыған байланысты ашаршылықтың алдын алу халықаралық деңгейдегі маңызды бағыттардың бірі ретінде қарастырылады.
2) Тағамның құрамы
Адам өсімдік текті және жануар текті тағамдарды пайдаланады. Күнделікті ас құрамында күрделі органикалық заттар (нәруыздар, майлар, көмірсулар, витаминдер) болады. Олар жасуша жарғақшасынан бірден өте алмайтындықтан, алдымен қарапайым заттарға ыдырап, ерітінді күйіне өтіп, содан кейін қанға сіңеді. Ал су, витаминдер және минералдық тұздар көбіне тікелей сіңіріледі.
а) Нәруыздар
Нәруыздар адам ағзасында өздігінен түзілмейді, олар тағаммен бірге қабылданады. Қалыпты өмір сүру және дұрыс жұмыс істеу үшін тәуліктік нәруыз мөлшері шамамен 100–120 г болуы ұсынылады.
Нәруызға бай өнімдер
Ет, құс еті, жұмыртқа, сүт өнімдері, балық, жаңғақ, асбұршақ.
Нәруыздар құрылыс материалы ғана емес, сондай-ақ көптеген ферменттер мен гормондардың түзілуіне қатысады.
ә) Майлар
Майлар — ағза үшін маңызды қоректік зат және жылу қоры. Майлар ыдырағанда басқа органикалық заттарға қарағанда энергия шамамен екі есе көп бөлінеді.
Негізгі ой
Өсімдік майлары жеңіл сіңетіндіктен, оларды көбірек қолдану ұсынылады. Орта есеппен тәулігіне 70–100 г май қажет.
Май сүт өнімдерінде, жұмыртқада, жануарлардың іш майында, сондай-ақ майлы өсімдіктер құрамында кездеседі.
б) Көмірсулар
Көмірсулар — негізгі энергия/жылу көзі. Олар көбіне өсімдік текті тағамдарда: нан-тоқашта, жармада, ұнда, картопта мол болады.
Күнделікті тұтынуда жиі кездесетіндері
- Крахмал: жарма, ұн, картоп.
- Қант: қант қызылшасы, сәбіз, бал, жеміс-жидектер.
Артық көмірсулар бауыр мен бұлшықетте қор ретінде жиналады. Орташа есеппен тәулігіне 400–450 г крахмал және шамамен 100 г қант жұмсалады. Көмірсуды шамадан тыс тұтыну семіздік пен қант диабетіне әкелуі мүмкін екенін ескерген жөн.
в) Витаминдер (дәрумендер)
Витаминдер — ағзаға өте аз мөлшерде қажет болатын, бірақ мүшелердің қалыпты жұмысын қамтамасыз ететін ерекше органикалық заттар. Олар жұмысқа қабілеттілікті арттырады, өсу мен дамуды қолдайды және ауруға қарсы тұруға көмектеседі.
Кездесетін түрлері
A (ретинол), B (тиамин), B2 (рибофлавин), B6 (пиридоксин), B12 (цианокобаламин), C (аскорбин қышқылы), D (кальциферол), E (токоферол), K (филлохинон) және т.б.
Тағамда витаминдер жеткіліксіз болса, ағза жұмысы әлсіреп, түрлі аурулардың пайда болу қаупі артады.
г) Минералдық тұздар
Минералдық тұздар ағзаға тағам және су арқылы түседі. Табиғи тағамдардың көпшілігінде тұздар бар. Ас тұзы тағамның дәмін келтіреді, алайда оны мөлшермен қолдану маңызды: тәулігіне 5–6 г жеткілікті.
Мысалдар
- Темір — гемоглобин құрамына кіреді, газдарды тасымалдауға қатысады.
- Йод — қалқанша без гормондарына қажет.
- Кальций, фосфор — сүйек тінінің негізгі құрамдастары.
Минералды заттардың жетіспеуі немесе артық болуы түрлі дерттерге әкелуі мүмкін. Ағзадағы минералды заттардың үлесі шамамен 4,5% болады және ол су мөлшеріне де байланысты.
д) Су
Су — тіршілік үшін міндетті. Ағзадағы көптеген физиологиялық үдерістер судың қатысуымен жүреді, әрі көптеген минералдық тұздар суда еріген күйде болады. Тәулігіне орташа 1,5–2,5 л су қажет; дене еңбегі көп болған сайын қажеттілік артады.
Есте сақтаңыз
Су ағзадағы қажетсіз және улы заттарды сыртқа шығаруға көмектеседі. Ыстық климатта су-тұз тепе-теңдігінің маңызы ерекше байқалады. Адам ағзасының шамамен 70%-ы судан тұрады.
3) Тағамдық заттардың қызметі
Ағзада қоректік заттар бірнеше қызмет атқарады. Екі қызметі ерекше маңызды:
Құрылыстық қызмет
Тіршілігін тоқтатқан жасуша құрылымдарының орнын толтырып, ағза тіндерінің жаңаруына қатысады.
Энергетикалық қызмет
Күрделі органикалық заттар ыдырағанда энергия бөлініп, жылу, механикалық жұмыс сияқты басқа түрлерге айналады.
Ас қорыту — тағам құрамындағы күрделі қосылыстардың механикалық өңделіп, ферменттердің әсерінен химиялық ыдырауға ұшырап, қан мен лимфаға сіңу үдерісі. Қоректік заттар жасушалардың өсуі, дамуы және тіршілік әрекетіне қажетті энергияның негізгі көзі болып саналады.
4) Тамақтанудың гигиенасы
Денсаулық көбіне адамның немен және қалай тамақтануына байланысты. Дұрыс тамақтану ағзаны қажетті заттармен тұрақты қамтамасыз етеді. Ас мәзірі әртүрлі болуы тиіс: үнемі бір ғана тағамды қолдану сіңімділікті төмендетіп, тәбетті әлсіретеді. Рационда өсімдік және жануар текті өнімдер қатар болғаны дұрыс.
Тамақтану мезгілі
Ас қорыту жүйесінің тиімді жұмыс істеуі үшін күн сайын бір уақытта тамақтану маңызды. Тұрақты режим ас қорыту сөлдерінің уақытылы бөлінуіне ықпал етеді, сөйтіп тағам тез қорытылып, жақсы сіңеді.
Ұсынылатын жиілік
Күніне 4 мезгіл тамақтанған жөн. Ересектерде көбіне 3 мезгіл де кездеседі.
4 рет тамақтанғандағы үлестірім
- Таңғы ас25%
- Түскі ас40%
- Түстен кейінгі ас15%
- Кешкі ас20%
Есте сақтаңыз: Тамақты өте кеш ішу және құрғақ тағамды жиі қолдану асқазан ауруларына әкелуі мүмкін. Кешкі асты ұйқыға жатардан 2 сағат бұрын ішу ұсынылады.
Тамақтану мәдениеті
- Ас ішер алдында қолды сабындап мұқият жуу.
- Асықпай жеу және тағамды жақсылап шайнау.
- Тамақтану кезінде сөйлеспеу, кітап/газет оқымау, теледидар қарамау.
- Тағамның тым ыстық немесе тым салқын болмауын қадағалау.
- Ас ішкеннен кейін ауызды шаю, тісті тағам қалдықтарынан тазалауға дағдылану.
Қорытындылау және бекіту: топтық ойын-жарыс
Бекіту кезеңі топтық ойын-жарыс форматында өткізіледі. Оқушылар парта бойынша 3 топқа бөлінеді. Тақтаға адам бейнесі бар сурет ілінеді, оның үстіне нөмірленген 5 карточка бекітіледі. Карточкалардың артында ағзаға қажетті қоректік заттар жазылады: нәруыз, май, көмірсу, витаминдер, минералды тұздар және су.
Ойын ережесі
- 1 Әр топтан бір оқушы шығып, бір карточканы таңдайды.
- 2 Карточкадағы проблемалық сұраққа жауап береді (логикалық ойлау деңгейін бағалау үшін).
- 3 Дұрыс жауап берілсе — карточка алынады; жауап болмаса — карточка орнында қалады және қайта ашылмайды.
- 4 Адам бейнесі толық ашылса — ағзадағы қоректік заттар жеткілікті деген белгі; 1–2 карточка қалса — сәйкес заттардың тапшылығын білдіреді.
1-топ: сұрақтар
- Неге адам күніне 4 мезгіл тамақтануы керек? Ас қорыту жүйесі тұрақты жұмыс істеп, ағза қоректік заттарды уақытылы алады.
- Нәруыз тек «құрылыс материалы» емес. Ол тағы не түзуге қажет? Ферменттер мен гормондарды түзуге қажет.
- Майлардың ағза үшін негізгі маңызы қандай? Жылу қоры және энергия көзі.
- Барлық табиғи тағамдарда органикалық заттардан бөлек тағы қандай маңызды заттар болады? Минералдық заттар (минералдық тұздар), сондай-ақ су.
- Неге ас мәзірі әртүрлі болуы тиіс? Бірсарынды тағам сіңімділікті төмендетіп, тәбетті азайтады.
2-топ: сұрақтар
- Неге тамақ ішіп отырып сөйлеуге, теледидар қарауға немесе оқуға болмайды? Шашалып қалу, тұншығу қаупі артады.
- Ыстықта суға аздап тұз немесе қант қосып ішудің мәні неде? Термен бірге су мен тұздар азайып, тепе-теңдік бұзылады; қосылған тұз/қант оны қалпына келтіруге көмектеседі.
- Нәруыз тек өсімдік пен жануарларда ғана ма? Кейбір жәндіктерде де болады.
- Суды шамадан тыс көп ішудің және су тапшылығының зияны неде? Артық су бүйрекке салмақ түсіреді; су тапшылығы өмірге қауіп төндіруі мүмкін.
- Тағам ағза үшін қандай екі негізгі нәрсенің көзі? Энергия мен құрылыс материалының көзі.
3-топ: сұрақтар
- Неге денсаулық көбіне тамақтануға байланысты? Дұрыс тамақтану ағзаны қажетті заттармен қамтамасыз етеді.
- Көмірсулар жеміс-жидектерде кездесе ме? Иә, кездеседі.
- Тағам ағзаға түскеннен кейін қалай таралады? Өңделген заттар қан мен лимфа арқылы жасушалар мен ұлпаларға жеткізіледі.
- Витаминдерді өсімдіктер мен жануар текті тағамдардан алуға бола ма? Иә, болады.
- Неге кешкі асты ұйықтаудан 2 сағат бұрын ішу керек? Тағам асқазанда қорытылып үлгереді.
Бағалау
- Тест толық дұрыс немесе 1 қате «5»
- 2 қате «4»
- 3–4 қате «3»
Үй тапсырмасы
- 1 Тақырыпты мазмұндап оқу.
- 2 Тақырып соңындағы деңгейлік сұрақтарды дәптерге орындау.