Қазақша рефераттар

Күрделі көзді жәндік

Сабақ туралы қысқаша мәлімет

Қарағанды облысы, Балқаш қаласы №2 Абай атындағы лицейдің биология пәні мұғалімі: Коккозова Нургүл Әшимовна.

Тақырып

Типтің жалпы сипаттамасы. Буынаяқтылардың буылтық құрттармен ұқсастығы мен айырмашылығы. Шаянтәрізділер класы.

Сабақтың түрі

Жаңа сабақ

Әдістер

Жеке жұмыс, жұппен жұмыс, өзіндік жұмыс, баяндау

Жабдықтар

Интерактивті тақта, ылғалды препараттар

Пәнаралық байланыс

Зоология

Мақсат және міндеттер

Мақсаты

Буынаяқтылар типіне жалпы сипаттама беру және шаянтәрізділер класының тіршілігі мен құрылысын таныстыру арқылы оқушылардың білімін қалыптастыру.

Міндеттері

  • Мәтінмен жұмыс жасау дағдыларын қалыптастыру.
  • Функционалдық сауаттылық тапсырмаларын орындау.
  • Жұппен бірлесе жұмыс істеуге дағдылану.

Сабақ жоспары

  1. I Ұйымдастырушылық кезең
  2. II Үй тапсырмасын сұрау
  3. III Жаңа сабақ
  4. IV Рефлексия
  5. V Үй тапсырмасын беру
  6. VI Бағалау

I. Ұйымдастырушылық кезең

  • Сәлемдесу
  • Оқушыларды түгендеу
  • Сынып тазалығын тексеру

Ұран: «Барлығымыз біріміз үшін, біріміз бәрі үшін!»

II. Үй тапсырмасын тексеру

1) «Сөзтізбек» (Ұлулар тақырыбы)

№ Сұрақ Жауап
1 Ұлу денесінің сыртын қаптайтын қорғаныш Бақалшақ
2 Ұлулардың басында болатын өсінділер Қармалауыштар
3 Тұлғадан түзілетін қатпарлы қабат Шапанша
4 Тұщы суда мекендейтін қосжақтаулы ұлу Айқұлақ
5 Басы жоқ ұлулар класының атауы Қосжақтаулы
6 Ұлулардың асқорыту жүйесіндегі ерекше без Бауыр
7 Ұлулардың тыныс алу мүшелері Өкпе, желбезек
8 Теңізде тіршілік ететін басаяқты ұлу Сегізаяқ
9 Ұлулардың қозғалу түрлері Баяу, реактивті
10 Басаяқты ұлулардың өкілдері Сегізаяқ, каракатица, кальмар

2) «Кім жылдам?» (Иә/Жоқ)

  • 1. Ұлулардың ішкі мүшелері дене қапшығында орналасады.

    Иә

  • 2. Жұмыртқадан қуыршақ дамиды.

    Жоқ (дернәсіл дамиды)

  • 3. Ұлулардың көпшілігінің жүйке жүйесі жүйке түйіндерінен тұрады.

    Иә

  • 4. Кальмар, каракатица, сегізаяқ шапанша қуысына су жинайды.

    Иә

  • 5. Аяқтарының құрылысына қарай бауыраяқтылар деп бөлінеді.

    Жоқ (орналасуына және пішініне қарай)

  • 6. Құрлықта мекендейтін ұлуларда көз қармалауыштарының түбінде орналасады.

    Жоқ (ұшында орналасады)

  • 7. Тоспаұлулардың бақалшағы ашылып-жабылатын қос жақтаудан тұрады.

    Жоқ (қосжақтаулы ұлуларда)

  • 8. Басаяқты ұлуларда бақалшақ жойылып кеткен.

    Иә

  • 9. Сегізаяқты белгілі әдіспен уақытша ұйықтатуға болады.

    Иә

  • 10. Қосжақтаулы ұлулар — жер шарында кең таралған біржасушалы жәндік.

    Жоқ (көпжасушалы)

III. Жаңа сабақ

1-бөлім: Мәтінмен жұмыс және ББҮ стратегиясы

Оқушыларға мәтін таратылып беріледі. ББҮ (Білемін — Білгім келеді — Үйрендім) стратегиясы бойынша алдымен жеке жұмыс жасайды, кейін жұппен талқылайды, негізгі ойларды түртіп алады. Дәптермен және кестемен жұмыс жүргізіледі.

Білемін Білгім келеді Үйрендім
Алдын ала білім Сұрақтар мен болжамдар Қорытынды түсініктер

Буынаяқтылар типінің жалпы сипаттамасы

Буынаяқтылар — омыртқа жотасы жоқ жануарлар. Аяқтары бірнеше бунақтан тұрып, буын арқылы жақсы қимылдайды.

Олар Жер шарында өте кең таралған: ғалымдар есептеуінше, 2 миллионнан астам түрі белгілі.

Буынаяқтылар суда (теңізде, тұщы суда) да, құрлықта да тіршілік етеді. Кейбір түрлері басқа жануарлардың денесінде паразиттік өмір сүреді.

Денесі көбіне бас, көкірек, құрсақ бөлімдерінен тұрады, бірақ бұл бөліну барлық топта бірдей айқын байқала бермейді.

Негізгі ерекшеліктер

  • Денесі хитинді жамылғымен қапталған; ол ішкі мүшелерді қорғайды және бұлшықеттердің бекінуіне тірек болады.
  • Кейбірінде (мысалы, шаянтәрізділерде) хитин сауыт тәрізді қатаяды.
  • Ішкі құрылысы буылтық құрттарға ұқсас; арғы тегі ретінде теңіз буылтық құрттары қарастырылады.
  • Буынаяқтылардың негізгі кластары: шаянтәрізділер, өрмекшітәрізділер, бунақденелілер.

Шаянтәрізділер: өзен шаяны (тіршілігі және сыртқы құрылысы)

Өзен шаяны өзен-көлдерде және ағынды тоғандарда мекендейді. Ол судың тазалығын «ұнататын» жануар, сондықтан көбіне таза су айдындарында кездеседі.

Дене бөлімдері

Баскөкірек және құрсақ

Баскөкіректе

Ұзын және қысқа екі жұп мұртша, екі көз, ауыз мүшелері

Аяқтары

5 жұп аяқ; алдыңғы жұбында үлкен қысқыштар

Құрсақ бөлігі алты бунақтан тұрады; әр бунағында екі тармақты қысқа аяқшалар болады. Құрсақтың соңында жалпақтау келген құйрық жүзбеқанаты орналасады, соңғы бунағында аналь тесігі бар.

Қозғалысы: су түбінде жүргенде алға қарай қозғалады, ал суда жүзіп қашқанда құрсағын лезде бүгіп, құйрық жүзбеқанатын серпу арқылы артқа қарай жылжиды.

Хитинді сауыт қорғаныш қызметімен қатар, бұлшықеттер бекінетін тірек болып, ішкі қаңқа тәрізді қызмет атқарады.

Қоректенуі (асқорыту жүйесі)

Ауыз маңында үш жұп жақ және қысқыштарға жақын орналасқан үш жұп жақаяқ болады. Шаян қорегін жақаяқтарымен қармап, жақтарымен ұсақтайды.

Асқорыту жолы (ретімен)

Ауыз → қысқа өңеш → екі бөлімді қарын (күйіс қарын және сүзгілі қарын) → ортаңғы ішек → артқы ішек → аналь тесігі

Күйіс қарында хитинді тісшелер болады: қарын қабырғасы жиырылғанда, олар қоректі ұсақтайды. Ортаңғы ішекке асқорыту безі — бауырдың өзектері ашылып, сөл бөледі. Қорек толық қорытылып, қоректік заттар қанға өтеді.

Салыстыру үшін: шұбалшаңда асқорыту жолы ауыз → жұтқыншақ → өңеш → жемсау → бұлшықетті қарынша → ішек → аналь тесігі.

Тыныс алуы

Шаян баскөкіректің екі бүйіріндегі желбезек қуыстарындағы нәзік өскіншелер — желбезектер арқылы тыныс алады. Су саңылау арқылы өтіп, желбезекке жетеді; оттегі қанға өтеді, көмірқышқыл газы суға бөлінеді.

Қанайналымы

Қанайналым арқа жағындағы жүрек және қантамырлар (салатамырлар) арқылы жүзеге асады. Жүрек — бесбұрышты кішкене қалта; оған түссіз қан дене қуысынан келеді. Жүрек жиырылғанда қан тамырларға айдалып, мүшелер аралығына таралады.

Зәр шығаруы

Зәр шығару екі жасыл без арқылы жүреді. Олар — сыртқа шығаратын өзекшелері бар қалташалар. Зат алмасу өнімдері сүзілудің нәтижесінде сыртқа шығарылады.

Жүйке жүйесі және сезім мүшелері

Жүйке жүйесі шұбалшаңдікіне ұқсас: жұтқыншақүсті және жұтқыншақасты түйіндері бірігіп ми түзеді. Құрсақ тізбекшесі бойымен жүйкелер дене мүшелеріне таралады.

Сезім мүшелері жақсы дамыған: ұзын мұртшалар — сипап сезу және иіс сезу, қысқа мұртшалар — тепе-теңдік және есту қызметін атқарады. Көздері — қозғалмалы сабақшадағы күрделі көз; ол мыңдаған көзшелерден тұрып, «жинақтап көруді» қамтамасыз етеді.

Көбеюі және дамуы

Өзен шаяны — дара жынысты жануар. Аналығы көбіне қыс соңында 60, кейде 500–600 жұмыртқа салады. Жұмыртқасы уылдырық деп аталады.

Ұрықтанған уылдырықтар жабысқақ болып, аналықтың құрсақ бөлігіндегі аяқтарына жабысады. Жас шаяндар алғашында сол жерде тіршілік етеді.

Жас шаяндар өсу барысында хитинді жамылғысын мезгіл-мезгіл ауыстырып түлейді. Түлегеннен кейін хитин жұмсақ болады да, шаян тез өседі; кейін хитинге әк сіңіп, қатаяды және өсу уақытша баяулайды.

2-бөлім: Шаянтәрізділер класын критерий арқылы сипаттау

Критерий Сипаттама
Тіршілік ортасы Өзен, көлдер, тоғандар
Арғы тегі Буылтық құрттарға жақын
Дене бөлімдері және жабыны Баскөкірек, құрсақ; хитинді жабын
Баскөкірек белгілері Екі жұп мұртша, екі көз, ауыз мүшелері
Аяқтары 5 жұп; алдыңғысында қысқыш
Құрсақ бөлігі 6 бунақ; қысқа аяқшалар; құйрық жүзбеқанаты; аналь тесігі
Қоректенуі (жолы) Ауыз → өңеш → екі бөлімді қарын → ортаңғы ішек → артқы ішек → аналь тесігі
Тыныс алуы Желбезектер
Қанайналымы Жүрек және салатамырлар
Зәр шығаруы Екі жасыл без
Жүйке жүйесі Жұтқыншақүсті және жұтқыншақасты түйіндерден ми; құрсақ тізбекшесі
Сезім мүшелері Тепе-теңдік, сипап сезу, иіс сезу, есту, көру
Көбеюі Дара жынысты; уылдырық; жас шаян түлеп өседі

IV. Рефлексия

Оқушылар тақырыпты қаншалықты меңгергенін анықтау үшін сәйкестендіру тесті орындалады.

Терминдер

  1. 1. Тип кластары
  2. 2. Буынаяқтылар
  3. 3. Хитин
  4. 4. Өзен шаяны
  5. 5. Түлеу

Сипаттамалар

  • A) Жамылғыны мезгіл-мезгіл алмастыру
  • Б) Шаянтәрізділер, өрмекшітәрізділер, бунақденелілер
  • В) Күрделі көзді жәндік
  • Г) Әктенген тұздар сіңген ағзалық зат
  • Д) Екі миллионнан астам түр

Қорытынды кезеңде оқушылар өз бағасын беріп, сабақтың түсініктілік деңгейін көрсетеді.

V. Үй тапсырмасы

  • 214-бет: A және C деңгей тапсырмаларын ауызша орындау.
  • 214-бет: B деңгей тапсырмасын жазбаша орындау.
  • Дәптердегі сызбаларды пайдаланып, §46 мазмұндау.

VI. Бағалау

Оқушылардың жұмысы бағалау парағы арқылы бағаланады: мәтінмен жұмыс, жұптық талқылау, тапсырмаларды орындау және рефлексия нәтижелері ескеріледі.

Бағалау критерийлері: белсенділік, дәлдік, терминдерді дұрыс қолдану, қорытынды жасау, жұппен жұмыс мәдениеті.