Шалқар Ақтөбе облысындағы Шалқар ауданының орталығы, қала ірі темір жол станциясы
Сабақтың мақсаты мен идеясы
1) Тарихқа құрмет
Оқушыларды Шалқар өңірінің тарихымен, біртуар перзенттерімен таныстырып, олардың еңбегін қадірлеуге үйрету.
2) Тіл мен ойды дамыту
Сөздік қорды молайту, тіл мәдениетін қалыптастыру, дүниетанымды кеңейту.
3) Отансүйгіштік
Елін, жерін, туған өлкесін сүюге баулу, ұлттық рухты тәрбиелеу.
Көрнекіліктер
«Шалқар энциклопедиясы», туған жер туралы кітаптар, Шалқардың фотосуреттері мен слайдтары.
Шалқар: тарихқа қысқа шолу
Шалқар — Ақтөбе облысындағы Шалқар ауданының орталығы, ірі теміржол станциясы бар қала. Тарихқа жүгінсек, 1870 жылы Ұлықұмның оңтүстік-батыс беткейіне, Шалқар көлінің жағасына қазақ шаруалары қоныстанып, мал шаруашылығын дамытып, алғашқы жеркепе үйлерін салған.
1901–1903 жылдары Орынбор–Ташкент теміржолының құрылысы басталып, өңірдегі алғашқы өнеркәсіп нысаны — Шалқар паровоз депосының іргетасы қаланды.
Биыл Шалқар ауданының құрылғанына 80 жыл толды. Осы мерейтойға арналған «Шұғылалы Шалқар» тәрбие сағаты туған өлкенің шежіресін жаңғыртуды мақсат етеді.
Өлең-жырдағы Шалқар рухы
Тәрбие сағатында оқушылар туған жер туралы өлең жолдарын оқып, Шалқардың табиғаты мен тарихына деген сүйіспеншілікті жеткізеді.
Ұлтарақтай болса да, ата қоныс жер қымбат.
Ат төбесіндей болса да, туып-өскен жер қымбат.
Шалқардың құм деп жерін қомсынбаңыз,
Құмы — құт, суы — байлық, осында аңыз.
Еңбекпен бағы жанған, шамы жанған,
Батырлар, бақыттылар осындамыз.
Уа, дариға, алтын бесік — туған жер!
Қадіріңді білмей келсем, кешегі ер!
Жата алмас ем топырағыңда тебіренбей,
Ақын болмай, тасың болсам егер мен.
Көл Шалқар жас құрақпен көмкерілген,
Көгіңнен зеңгір аспан төңкерілген.
Серідей сегіз аққу — құс төресі,
Сайрандап бақыт тапқан кең төріңнен.
Шалқар жайлы оқушы жырлары (үзінділер)
Шалқыған Шалқар, ағайын, көтерейін жыр мерейін.
Аманат сөз қалдырып, үлгерейін.
Айнадай аққу қонған өзен-көлдер, айдынды, алпыс екі салалы екен.
Ата-баба Шалқар жерін қорғаған, дұшпанына қаһарлы екен.
Ұрпақтар сабақтасып — ел өседі,
Шалқардың тарихтағы бас батыры — Бақтыбай (Төлесұлы).
Географиясы мен табиғаты
Орналасуы
Шалқар ауданы Ақтөбе облысының оңтүстігінде, Ақтөбе қаласынан 363 км қашықтықта орналасқан. Аудан экологиялық тұрғыдан күрделі аймақтардың бірі, Арал маңына жақын өңірлер қатарына жатады.
Аумағы
Жер көлемі — 61,2 мың км², облыстағы ең ірі аудандардың бірі.
Топырақ пен өсімдік
Топырағы — ашық қоңыр, жылжымалы құмды. Өсімдіктерден жусан басым.
Жануарлар дүниесі
Пайдалы қазбалар мен минералды ресурстар
Тау-кен геофизик инженері, ҚР Құрметті геологиялық барлаушысы Е. И. Книжниктің деректеріне сүйенсек, Шалқар ауданы аумағында көптеген пайдалы қазбалар мен кен орындары бар.
Шалқар минералды суы Ақтөбе облысындағы Шалқар минералды кен орнында өндіріледі. Сонымен қатар өңірде ас тұзы, құмды алқаптардағы тұщы ауыз су, термальды сулар, емдік балшықтар және әртүрлі сәндік тастар кездеседі.
Негізгі атаулар
- Ас тұзы (асханалық-емханалық бағытта)
- Минералды сулар
- Термальды сулар
- Емдік балшықтар
Сәндік нысандар
- Жұмырсай яшмасы
- Жалғызтау және өңір ландшафттары
Тұлғалар, тарихи белестер және ерлік
Шалқардың төл перзенттері қатарында әр кезеңде ел өміріне белсене араласқан азаматтар аз емес: Т. Жаманұлы, И. Р. Доценко, Ж. Мекебаев, Л. Мюльгаузен, П. Ознобин, Ы. Карагулин, Ж. Дүйісов, Ж. Бекқұлов, Ж. Таушанов, А. Сүйрамин, А. Невский, Н. Князев, С. Ролдыгин және басқа да есімдер аталады.
1917 жылғы Қазан төңкерісі оқиғалары да Шалқар өңірін айналып өткен жоқ. Шалқар жерінде ақ гвардияшылармен күресте Ә. Т. Жангелдиннің еңбегі ерекше аталады.
Ідіріс Үргенішбаев — ерлік үлгісі
Қан майданда ауыл мұғалімі, рота старшинасы (сержант) Ідіріс Үргенішбаев Отан үшін қаза тапты.
Днепр бойындағы ерлігі мен бастамашылдығы үшін оған 1944 жылғы 11 қаңтарда Кеңес Одағының Батыры атағы беріліп, Ленин орденімен марапатталды.
Батыр есімі Шалқарда қастерленеді: қалада ескерткіші орнатылған, №40 қазақ орта мектебі мен орталық көшелердің бірі батыр атымен аталады.
Әбдіжәміл Нұрпейісов және Шалқар мектебі
Қазақ әдебиетінің көрнекті өкілі Әбдіжәміл Кәрімұлы Нұрпейісов Шалқардағы білім ордасы — №1 қазақ орта мектебін тәмамдаған.
Ол 1942–1945 жылдары Ұлы Отан соғысына қатысып, кейін әдебиетте өшпес мұра қалдырды. Күрделі шығармаларының бірі — «Қан мен тер» трилогиясы.
Шалқар көлі: өңірдің айдыны
Шалқар көлі жоғары және төменгі Шалқар көлдерінен тұрады. Жоғарғы Шалқардың суы — тұщы. 1927 жылы көлдердің арасына шлюз құрылысы салынған.
Көл сыйымдылығы — 28,0 млн м³. Жыл сайын көктемде Мұғалжар тауынан Қауылжыр өзені арқылы шамамен 10,0 млн м³ су келіп, көлге құяды.
Есте сақтайтын деректер
- Құрылым
- Жоғарғы және Төменгі Шалқар
- Шлюз
- 1927
- Сыйымдылық
- 28,0 млн м³
Қазіргі даму: білім, денсаулық, мәдениет
Білім
«100 мектеп, 100 аурухана» бағдарламасы аясында Шалқар қаласында №8 орта мектеп ашылды: 3 қабатты, 1200 орындық, жалпы аумағы 21056 м². Кітапхана қорында 10 мың кітап бар.
Денсаулық сақтау
Ауданда жаңа емхана мен аурухана бой көтерді. 2007 жылы емхана дербес бөлініп, сол жылдың қазанында жаңа типтегі ғимараттарға көшті. Емхана құрамында 12 дәрігерлік амбулатория және 12 медициналық пункт жұмыс істейді.
Инфрақұрылым
2006 жылы аудандық аурухананың жаңа ғимараты іске қосылды, ал бұрынғы ғимаратта туберкулезге қарсы 60 төсектік бөлім орналастырылды. Оқушылар санының артуына байланысты жаңа Бәйішев колледжі салынды.
Мешіт құрылысы
М. Шыманұлы мен І. Үргенішбаев көшелерінің қиылысында еңселі мешіт бой көтеруде. Жобаға Ділдә Қоқанованың демеушілігі мен қолдауы көрсетілген. Кешенде 250 орындық мешіт, 30 адамдық медресе, 400 адамдық ас беру орталығы, ерлер мен әйелдерге арналған дәретханалар қарастырылған.
Қазанғап атындағы саз мектебі
М. Шыманұлы көшесі бойында Қазанғап атындағы саз мектебінің жаңа ғимараты пайдалануға берілді. Қаржылай демеушілік — «Тетис Сервис Қазақстан» компаниясынан, құрылысын — «Ерзат» өндірістік кооперативі жүргізген. Жалпы аумағы 418 м². Мектеп 300 балаға арналған, баян, домбыра, қобыз және өзге бағыттарды қамтитын 12 үйірме жұмыс істейді.
Өнер бөлімі
Қорытынды: Шалқарға арналған тілек
Мағыналы «Шалқар» деген ат қандай — маңғаз далам мәңгі шалқып жатқандай. Күннің көзі Шалқар жақтан шыққандай, таңның өзі Шалқар жақтан атқандай.
Палуан тұлғалы ұлдар өскен — шаттық, алма мойын, ақ маңдай қыздар — көрік. Жер жаннаты, бәлкім, Шалқар даласы — жанарларды жауын алған мақпалдай.
Осылайша Шалқар ауданының 80 жылдығына арналған «Шұғылалы Шалқар» тәрбие сағаты өз мәресіне жетті. Көңіл қойып тыңдағандарыңызға көп-көп рақмет!
«Шалқар вальсі» (үзінді)
Шаһарда Шалқар деген болдыңыз ба?
Осында ер жігіттер, өңді қыздар.
Көлі бар құралай көз мөлдіреген,
Жағаға шатыр тігіп қондыңыз ба?
Шалқар құмы көзімізге — Күндей ыстық, теп-тегіс.
Шалқар көлі өзімізге — Шағалалы көк теңіз.
Өшпеген осы құмда жатыр белгі,
Комиссар ер Әліби өткен іздер.
Жолаушы, жолың болсын деп тілейміз,
Сімірмей Шалқар суын кетпеңіздер.
Шалқардың құм деп жерін қомсынбаңыз,
Құмы — құт, суы — байлық, осында аңыз.
Еңбекпен бағы жанған, шамы жанған,
Батырлар, бақыттылар осындамыз.