Құқықтық тәрбиенің өмірілік қажеттілігін оқушыларға түсіндіру
Кіріспе ойлар: тәртіп, сана, жауапкершілік
Қоғамды алаңдататын үш мінез бар: құлқынның құлы болып жолдан таю, нәпсі үшін лас іске ұрыну, және білімі бола тұра надандыққа бой алдыру. Бұл ой адамға өз ісінің салдарын түсінуді, ал қоғамға — құқықтық мәдениетті нығайтуды еске салады.
Қанатты сөздер мен мақал-мәтелдер
«Тәртіпсіз ел болмайды, тәртіпке бас иген құл болмайды».
«Ісін өндіре алмаған қырсыз бала қырсығын әкесінен іздейді».
«Ұяда не көрсең, ұшқанда соны ілерсің».
«Жақсы бала — сүйініш, жаман бала — күйініш».
«Балаңды беске дейін ештеңеден тыйма, бестен он үшке дейін қатаң талап қой, он үштен әрі сырласыңдай сыйла».
«Атаңа не қылсаң, алдыңа сол келер».
Мұғалім сөзі: құқықтық сана мен жігер неге әлсірейді?
Елде жүріп жатқан саяси, экономикалық, рухани-әлеуметтік өзгерістер кейде адамдар мен құқық арасындағы байланыстарды толық реттеуге жеткіліксіз болып отыр. Қылмыс түрлері көбейіп, қоғам мен жеке адамның мүлкін ұрлау, тәртіп бұзушылық, зорлық-зомбылық сияқты әрекеттер жиілейді.
Заңдар мен қаулылар қабылданғанымен, олардың орындалуы әрдайым талапқа сай емес. Мұның негізгі себептерінің бірі — қоғамда құқықтық сана мен құқықтық жігердің жеткіліксіздігі. Құқықты білу ғана емес, оны сақтауға ішкі дайындық пен тұрақты дағды қажет.
Пікірталас өзегі: қоғамды алаңдатқан үш мәселе
1) АИТВ/ЖИТС (СПИД): ақпарат пен жауапкершілік
1 желтоқсан — Дүниежүзілік ЖИТС-пен күрес күні. Бұл — бүкіл әлем үшін қауіпті мәселе, сондықтан алдын алу, түсіндіру және жауапты мінез-құлық мәдениеті ерекше маңызды.
Мектептерде түсіндіру айлықтарын өткізу, дәрігерлермен кездесулер ұйымдастыру, ақпараттық материалдар дайындау — профилактиканың тиімді жолдары ретінде атап өтілді.
Талқылауда ұсынылған сұрақтар
- ЖИТС деген не?
- Неліктен қауіпті?
- Қоздырғышы қандай?
- Жұғу жолдары қандай?
- Қандай жағдайда жұқпайды?
- Белгілері қандай?
- Қорғану жолдары қандай?
- Ауру жұқтырған адамға көзқарас қандай болуы керек?
- Телеарна мен медиа арқылы алдын алу жарнамасы жиі берілуі керек пе?
Талқылау қорытындысында қатысушылар аурудың таралуына әлеуметтік себептермен қатар, құқықтық сауат пен жауапкершіліктің төмендігі де ықпал ететінін атап өтті. Сонымен бірге кей жағдайларда немқұрайлылық пен кәсіби салғырттықтың ауыр салдарға әкелетіні айтылды.
2) Нашақорлық: алдын алу және «әлеуметтік иммунитет»
Пікірталаста нашақорлықтың тек әлеуметтік жағдаймен ғана түсіндірілмейтіні айтылды: экономикалық дамыған елдердің өзінде есірткі мәселесі күрделі күйде қалып отыр. Демек, мәселе — тек табыс деңгейінде емес, қоғамдағы құндылықтар, құқықтық мәдениет және алдын алу жүйесі секілді факторларда.
Қазақстанның Еуропа мен Азия арасындағы транзиттік жолда орналасуы қауіп-қатерді арттыра түсетіні де сөз болды. Ашық шекаралар мен ақпарат ағыны жағдайында құқық қорғау органдарының жұмысы күрделенеді, бірақ бұл бағыттағы мемлекеттік саясат пен кешенді шаралар маңызды орын алады.
Негізгі екпін: жастарды қорғау
Талқылауда «әлеуметтік иммунитет» ұғымы көтерілді: ересектер арасында тұрақтылық жоғарырақ болуы мүмкін, ал жасөспірімдер тәуекелге тез ұрынады. Сондықтан отбасы, мектеп және медиа деңгейіндегі профилактика үздіксіз жүргізілуі тиіс.
3) Жасөспірімдер қылмысы: жазалау ма, әлде қайта әлеуметтендіру ме?
Қоғам өміріндегі қылмысты тек жазалау арқылы жою мүмкін бе — пікірталастың өзекті сұрағы. Жаза — мемлекеттік саясаттың бір бөлігі, алайда адамның кінәсін түсініп, түзеліп, қоғамға қайта қосылуы да маңызды міндет.
Кәмелетке толмағандардың психикасы толық қалыптаспағандықтан, олар түзету мекемелеріндегі теріс ықпалға тез бейімделуі мүмкін. Ұзақ уақыт оқшаулау жасөспірімнің психологиялық ахуалы мен әлеуметтік болашағына кері әсер етіп, түзелуді қиындататыны атап өтілді.
«Егер түрме сотталушыны қоғамда өмір сүруге үйретпесе, онда ол түрмеде өмір сүруді үйретеді» деген тұжырым пікірталаста басты ойлардың бірі ретінде айтылды.
Сондай-ақ тарихи тәжірибеге сүйеніп, дәстүрлі қоғамда тәртіпті сақтаудың өз тетіктері болғаны, бұл ұлттық құқықтық тәрбиеде жауапкершілік пен өзара бақылау мәдениеті барын көрсететіні сөз болды.
Ұсыныстар: құқық бұзушылықтың алдын алу жолдары
Талқылау соңында қатысушылар құқық бұзушылықты азайту үшін қоғам болып атқарылатын нақты қадамдарды ұсынды:
- Қоғамдық және құқықтық сананы күшейту. Заңды білу, құқықты құрметтеу, жауапкершілікті сезіну мәдениетін орнықтыру.
- Мемлекеттік және ұлттық идеологияны нығайту. Құндылықтар жүйесін айқындап, бірлік пен ортақ мақсатқа жұмылдыру.
- Жұмыспен қамту және әлеуметтік мүмкіндік. Азаматтардың тұрақты табыс табуына жағдай жасау.
- Патриотизмді қалыптастыру. Отанға шынайы сүйіспеншілік пен азаматтық жауапкершілікті тәрбиелеу.
- Айыппұл тетіктерін күшейту. Қылмыс жасағандарға экономикалық жауапкершілікті әділ қолдану.
- Құқықтық насихатқа инвестиция. Айыппұлдан түскен қаржыны құқықтық түсіндіру жұмыстарына бағыттау.
Қорытынды: құқықтық тәрбие отбасынан басталады
Құқықтық тәрбие мен құқықтық жігерлі сана ең алдымен отбасында қалыптасады. Қоғамды дамыту үшін әрқайсысымыз заңға құрметпен қарап, өз бойымыздағы құқықтық сананы күшейтіп, құқықты сақтауға деген ішкі жігерді шыңдауымыз қажет.
Аталған қауіптердің алдын алу үшін құқықтық насихатты күшейтіп, құқықтық тәрбиені жүйелі түрде жетілдіру — мектеп, отбасы және қоғамның ортақ міндеті.
Дерек
Атырау қаласы, №20 А.С. Пушкин атындағы орта мектеп. Тәрбие ісінің меңгерушісі: Каленова А.Х.