Жасушаның химиялық құрыдысы туралы
Жасушаның химиялық құрамы және цитология
Цитология — жасуша туралы ғылым. Атауы грек тіліндегі «kytos» (жасуша) және «logos» (ілім, ғылым) сөздерінен шыққан. Бұл ғылым біржасушалы және көпжасушалы ағзалардың жасушалық құрылысын, қызметін және дамуын зерттейді.
Жасуша — барлық тірі ағзаларға ортақ ең қарапайым құрылымдық, қызметтік және дамулық бірлік. Сондықтан жасушаны түсіну — тіршіліктің негізгі заңдылықтарын түсінудің кілті.
Жасуша теориясы: мәні
Жасуша теориясы — тіршіліктің негізін құрайтын жасушалардың құрылысы, көбеюі және жасушалы ағзаларды қалыптастырудағы қызметі туралы жинақталған ұғым.
Құрылым
Өсімдік пен жануар жасушаларының ұқсастықтары мен айырмашылықтарын, жасушаның негізгі бөліктерін түсіндіреді.
Көбею және жалғасу
Жасушалардың бөліну арқылы көбейетінін және жаңа жасушалардың бұрынғы жасушалардан түзілетінін негіздейді.
Жасуша теориясының ашылу тарихы
Жасуша теориясының даму тарихы шамамен 300 жылға созылды. Бұл үдеріс оптикалық әдістердің дамуына және микроскоптың жетілдірілуіне тікелей байланысты болды.
Микроскоп және алғашқы бақылаулар
XVII ғасырда ағылшын физигі Роберт Гук микроскоп жасап, өсімдік ұлпаларын қарастырды. Ол ұя тәрізді құрылымдарды байқап, оларды грекше «cellula» (жасуша) деп атады. Алайда Гук тіршілігін жойған жасушалардың қуыстарын ғана көрген болатын.
Тірі жасушаны алғаш рет чех ғалымы Ян Пуркинье сипаттап, жасуша ішіндегі тірі затты протоплазма деп атады. Қазіргі ғылыми тілде бұл ұғым көбіне цитоплазма терминімен беріледі. Тарихи тұрғыда протоплазма — жасуша ішіндегі сұйықтық пен ядроны қамтитын түсінік ретінде қолданылған.
XIX ғасыр: теорияның қалыптасуы
XIX ғасырдың ортасында өсімдік және жануар жасушалары кеңінен зерттелді. Бұл ботаник Маттиас Шлейден мен зоолог Теодор Шваннға жасушалардың құрылысы туралы ортақ қорытынды жасауға мүмкіндік берді. Олар жасуша — тірі ағзаның ең ұсақ құрылымдық бірлігі және тіршіліктің дербес иесі екенін көрсетті.
1858: Вирхов қағидасы
Рудольф Вирхов әрбір жасуша тек бұрынғы жасушаның бөлінуі арқылы пайда болатынын дәлелдеді (omnis cellula e cellula).
К. Бер және дамудың бастауы
Карл Бер сүтқоректілердің жұмыртқа жасушасын ашып, көпжасушалы ағзаның дамуы бір жасушадан басталатынын көрсетті. Аталық сперматозоид пен аналық жұмыртқа қосылғанда зигота түзілетіні туралы тұжырым жасушалардың ағза дамуындағы маңызын нығайтты.
Қорытынды
Жасушаны зерттеу — тіршіліктің құрылымы мен қызметін түсіндіретін іргелі бағыт. Микроскоптың пайда болуы, Шлейден мен Шваннның тұжырымдары, Вирховтың қағидасы және ұрықтануға қатысты ашылымдар жасуша теориясының ғылымдағы орны мен маңызын айқындады.